فوج

علاوه بر فضائل بی شمار دیگر، بزرگی قدر، و شخصیّت امیر مؤمنان را از این
امروز پنجشنبه 16 مرداد 1399
تبليغات تبليغات

نهج البلاغه(پیشگفتار)



نهج البلاغه


 

مشخصات کتاب

سرشناسه : علی بن ابی طالب(ع)، امام اول، 23 قبل از هجرت - ق 40

عنوان قراردادی : [نهج البلاغه. فارسی - عربی]

عنوان و نام پدیدآور : ترجمه نهج البلاغه/ مترجم محمد دشتی

مشخصات نشر : قم: صفحه نگار، 1379.

مشخصات ظاهری : ص 960

شابک : 964-92481-0-222000ریال

وضعیت فهرست نویسی : فهرستنویسی قبلی

یادداشت : فهرستنویسی براساس اطلاعات فیپا.

موضوع : علی بن ابی طالب(ع)، امام اول، 23 قبل از هجرت - 40ق. -- خطبه ها

موضوع : علی بن ابی طالب(ع)، امام اول، 23 قبل از هجرت - 40ق. -- کلمات قصار

موضوع : علی بن ابی طالب(ع)، امام اول، 23 قبل از هجرت - 40ق. -- نامه ها

شناسه افزوده : دشتی، محمد، 1330 - ، مترجم

رده بندی کنگره : BP38 /041

رده بندی دیویی : 297/9515ن/ت ف

شماره کتابشناسی ملی : م 79-20552

اشاره

ص: 1

ص: 2

ص: 3

ص: 4

ص: 5

ص: 6

ص: 7

ص: 8

ص: 9

سر آغاز

اشاره

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ

به نام آن که علی علیه السّلام را به جهانیان عطا فرمود از سال 400 هجری که سیّد رضی قدّس سرّه با فکری نورانی و با اهدافی والا، به جمع آوری برخی از آثار علمی حضرت امیر المؤمنین علی علیه السّلام همّت گماشت و نهج البلاغه را تدوین کرد که عطر وجودی آن جان و جهان را شاداب نمود، تاکنون، ترجمه های گوناگونی به زبان فارسی تحقّق پذیرفته و هر یک از مترجمان با اهداف و انگیزه های متفاوتی به اقیانوس همیشه موّاج علوم علوی نگریسته اند.

اوّل- انگیزه های ترجمه

با شناسایی و جمع آوری 30 ترجمه کامل از نهج البلاغه، از قرن پنجم (به تصحیح عزیز اللّه جوینی) تا روزگار نورانی انقلاب اسلامی ایران، و برّرسی اهداف و شیوه ها و قابلیّت های نهفته در آن و با توجّه به ضرورت مطرح کردن مفاهیم نهج البلاغه از نظر کاربردی در مجامع فرهنگی، به این نتیجه رسیدیم که هنوز هم به ترجمه های دیگری نیاز است، زیرا:

یکی از جاذبه های ادبی قلم زده، و دیگری در مرز و حدود الفاظ و عبارات مانده؛ برخی با شیوه های ترجمه آزاد، دچار تندرویهایی شده اند؛ و برخی دیگر تفسیر و ترجمه را به هم آمیخته اند؛ بعضی در ترجمه تحت اللّفظی موفّق، امّا در پیام رسانی کوتاهی کرده اند؛ و بعضی دیگر در پیام رسانی موفّق، امّا از حدود الفاظ و عبارات فاصله گرفته اند؛ و مخاطب ترجمه ها نیز از نظر کاربردی متفاوتند:

برخی از ترجمه ها به قشر خاصّی از جامعه تعلّق دارد (تنها محقّقان و ادیبان و اهل نظر می توانند از آن بهره مند گردند)،

ص: 10

و برخی دیگر به گونه ای سامان یافته اند که برای نسل معاصر قابل استفاده نیستند و کاربرد عمومی ندارند.

و با توجّه به واقعیّت های یاد شده، و با درک نیازهای نسل معاصر در کلاس های گوناگون علوم انسانی و معارف و نهج البلاغه، بر آن شدیم تا ترجمه ای گویا و متناسب با اهداف کاربردی از نهج البلاغه تحقّق پذیرد که:

الف- قابل فهم و درک برای عموم افراد جامعه باشد؛ ب- به گروه خاصّی از جامعه تعلّق نداشته باشد، ج- اصل پیام رسانی دقیقا رعایت گردد، د- از هر گونه رمز و اشاره و کنایه و کلّی گویی اجتناب شود، ه- مخاطب های امام علیه السّلام آشکارا معرّفی گردند، و- توضیحات ضروری در متن یا پاورقی آورده شود، ز- پیام ضرب المثل ها کشف، و به نسل معاصر شناسانده شود، ح- مفاهیم نهج البلاغه در قالب هزاران عناوین زیبا و گویا ارائه شود، تا همه اقشار جامعه بتوانند از آن بهرمند گردند.

با چنین آرزوها و اهداف ارزشمندی در آستانه نهج البلاغه زانو زدیم و از نور ولایت علوی مدد گرفتیم، که همه از برکات کلاس های آموزشی و عنایات حضرت مولی الموحّدین امیر المؤمنین علیه السّلام است. آری:

به ذرّه گر نظر لطف بو تراب کندبه آسمان رود و کار آفتاب کند

دوم- نگاهی به ترجمه ها

اشاره

برای شناخت صحیح ترجمه ها و توان کاربردی آن، باید از سطوح مختلف و گوناگون مفاهیم نهج البلاغه آگاهی داشت، باید بدانیم که:

ژرفای اقیانوس موّاج علوم علوی چگونه است؟

و معارف بلند و وحی گونه نهج البلاغه دارای چه ویژگی ها و تقسیماتی است؟

آنگاه به سراغ ترجمه ها برویم، و توان کار بردی آنها را مورد ارزیابی قرار دهیم.

معارف عمیق و ارزشمند نهج البلاغه را می توان در سطوح مختلف عمومی، تخصّصی و فوق تخصّصی به ارزیابی گذاشت.

ص: 11

الف- مفاهیم عمومی

مفاهیمی مانند مباحث تاریخی، اخلاق فردی، خود سازی، اخلاق عمومی، تذکّرات عمومی، گفتگوهای عادّی با مردم، با فرزندان و با کارگزاران حکومتی مفاهیمی عمومی اند.

نسبت به این دسته از معارف نهج البلاغه، مشکل خاصّی وجود ندارد و هر گونه ترجمه ای مفید است: ترجمه آزاد یا مقیّد به متن، یا ترجمه ای ادبی و ... و با الفاظ و عباراتی قدیمی یا نوین.

ب- مفاهیم و معارف تخصّصی

برخی دیگر از مباحث نهج البلاغه، فنّی و تخصّصی است و به علوم و فنون و رشته های تخصّصی بسیاری از معارف و علوم انسانی و غیر انسانی تعلّق دارد، از این رو زبان خاصّ خودش را می طلبد، و الفاظ و عبارات و شیوه های تحقیق مربوط به همان رشته ها را لازم دارد، مانند:

- مباحث کلامی، فلسفی، اعتقادی- مباحث اقتصادی- مباحث سیاسی و مدیریّتی- مباحث نظامی، جنگ و صلح، آموزش نظامی- مباحث بهداشتی، طبّ و درمان- مباحث روانشناسی، روانکاوی، روانشناسی بالینی (درمانی)- مباحث جامعه شناسی و دیگر مباحث ارزشمندی که به ده ها رشته علمی مصطلح امروز ارتباط پیدا می کند. طبیعی است که تنها با ترجمه الفاظ و عبارات نهج البلاغه نمی توان مفاهیم این دسته از مباحث تخصّصی را به خوانندگان منتقل کرد. باید صاحب نظران هر یک از رشته های یاد شده از دیدگاه تخصّصی خویش به ارزیابی و کنکاش بپردازند تا حقّ مطلب اداء شده و ترجمه و تفسیر صحیحی تحقّق پذیرد.

با توجّه به این واقعیّت است که می گوییم: برای نهج البلاغه، ترجمه ها و تفاسیری گوناگون ضرورت دارد تا مفاهیم گران سنگ آن در تمام ابعاد، کشف و شناسایی گردد، زیرا پژوهشگری که تخصّص او در رشته اقتصاد است و مباحث

ص: 12

اقتصادی نهج البلاغه را خوب می فهمد و با دیگر دیدگاه های اقتصادی جهان معاصر تطبیق می دهد، قطعا در مباحث روانشناسی نهج البلاغه ناتوان است و نمی تواند مفاهیم عمیق روانکاوی و روان درمانی این کتاب را کشف و شناسایی و در قالب عبارات زیبایی ارائه دهد.

از این رو، شروح و ترجمه های که هم اکنون در جهان اسلام موجود است این مشکل را دارند که در تمام ابعاد نهفته در نهج البلاغه، کارایی ندارند، زیرا هر کدام بر أساس شناخت و توانمندی خویش قلم زده اند.

باید علوم و فنون نهفته شده در نهج البلاغه کشف و شناسایی گردد، سپس متخصّصان هر یک از رشته ها، جذب و سازماندهی شوند و در یک حرکت پژوهشی دسته جمعی حساب شده، ترجمه نهج البلاغه با جامعیّت بایسته ای سامان پذیرد که:

فقیه جامع الشّرائطی، مباحث فقهی نهج البلاغه را عمیقا کشف و شناسایی کند و روانشناسی، مباحث روانشناسی و روانکاوی نهج البلاغه را استخراج نماید و اقتصاد دانی، مباحث اقتصادی نهج البلاغه را در قالب های زیبایی طرح کند و هر متخصّص صاحب نظری در یک هماهنگی لازم با دیگر متخصّصان، نکته ها و ظرایف نهفته در رشته اختصاصی خویش را به خوبی بشناسد و هنرمندانه بشناساند.

آنگاه می توان با خاطری آسوده بگوییم: کار ترجمه و تفسیر نهج البلاغه پایان یافت.

ج- مباحث فوق تخصّصی

دسته ای دیگر از مباحث نهج البلاغه فوق تخصّصی است و تنها با داشتن تخصّص های مصطلح و معمولی در رشته های علمی، نمی توان در ژرفای مفاهیم آن شنا کرد بلکه ابزار و علوم و فنون خاصّ خودش را می طلبد تا بدرستی شرح و تفسیر گردند.

در این قسمت نیز ترجمه ها و برخی از شروح موجود نهج البلاغه نمی توانند به همه نیازهای پژوهشگران پاسخ مثبت دهند، مانند:

الف- شناخت متشابهات نهج البلاغه، ب- شناخت مباحث عمیق فقهی و حلّ تضادهای ظاهری،

ص: 13

ج- شناخت ضرب المثلها و استخراج پیامهای اصلی آن، د- روش رفع تعارض ظاهری بین حدیث و قرآن، ه- رفع تعارض ظاهری نهج البلاغه با مبانی اعتقادی.

با کمال تأسّف باید اعتراف کنیم که تمام ترجمه های موجود و اکثر شروح نهج البلاغه، نسبت به این قسمت از مباحث فنّی آسان گذشته اند.

نه تنها پیام اصلی ضرب المثل ها را نیاورند بلکه تنها با ترجمه ظاهری عبارات، مشکلاتی نیز به وجود آورده اند.

عام و خاص، مطلق و مقیّد، درست ترجمه نشده و اهداف آموزشی امام علیه السّلام نا شناخته مانده، زیرا معلوم نشده چرا:

یک جا دنیا را نکوهش کرده و در جای دیگر، آن را می ستاید؟

در خطبه ای تعقیب فراریان مطرح است و در نامه ای دیگر ترک تعقیب؟

یک جا دستور ریشه کن شدن مهاجمان و در چند خطبه دیگر دستور مدارا کردن با زخمی ها و فراریان مطرح است؟

در خطبه ای حکومت را نکوهش و در خطبه ای دیگر، ستایش می کند؟

و نسبت به بانوان مطالبی به ظاهر متضاد وجود دارد؟

دنیا گرایی و ترک دنیا به هم آمیخته شده؟

دخالت در مسائل سیاسی را با انزوا گرایی در کنار هم قرار داده است؟

کار و تولید، با ترک مال دنیا در کنار هم قرار داده شده؟

در نتیجه، خوانندگان ترجمه های موجود، دچار نوعی سرگردانی و اضطراب می شوند که سرانجام اهداف آموزشی امام علی علیه السّلام کدام است؟ و کدام یک را باید باور داشت؟

این دسته از مباحث فوق تخصّصی باید با روش های دقیق اجتهاد، و اصول صحیح استنباط، هماهنگ با مبانی اعتقادی شیعه و در چهار چوب علم «تعادل و تراجیح» که حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام و دیگر معصومین علیهم السّلام به ما آموخته اند برّرسی شود، تا نتایج مطلوب به دست آید که خود فرمودند و به ما آموختند:

- تضادّ و تعارض در آیات قرآن وجود ندارد.

- تضادّ و تعارض بین احادیث و قرآن وجود ندارد.

ص: 14

- تضادّ و تعارض بین احادیث معصومین علیهم السّلام وجود ندارد.

و در خطبه 189 نهج البلاغه تذکّر دادند که این گونه پژوهش ها از عهده هر کسی بر نیاید:

إنّ أمرنا صعب مستصعب، لا یحمله الّا عبد مؤمن امتحن اللّه قلبه للإیمان و لا یعی حدیثنا إلّا صدور أمینه و احلام رزینه

شناخت مسائل ما، کاری است بس دشوار، که جز بنده مؤمنی که خداوند قلبش را با ایمان آزموده، آن را نپذیرد، و احادیث ما را جز سینه های امانت دار و عقل های سالم نمی توانند نگاهبان باشند.

این دسته از مباحث را باید با فراگیری علوم مقدّماتی حوزه های علمیه و آگاهی از اصول استنباط و شیوه های اجتهاد، به ارزیابی گذاشت و در ترجمه، حاصل تحقیقات عمیق و گسترده را گنجاند، تا خواننده ترجمه نهج البلاغه به آسانی پیام امام علیه السّلام را دریافت کند.

سوم- آرزوها

از آغاز تحصیلات حوزوی (سالهای 43- 50) که ترجمه های موجود را مطالعه می کردم و کاستی های مفهومی را می یافتم، نگران و در فکر چاره اندیشی بودم که یکی از نوشته های جرج جرداق مسیحی، (استاد ادبیّات عرب در لبنان) را خواندم که اعتراف کرده بود:

«جاذبه های کلمات امام علی علیه السّلام شوری در من ایجاد کرد که 200 بار نهج البلاغه را مطالعه کردم».

چنان بر خود لرزیدم و به تعصّب و غرور اعتقادی من ضربه وارد شد که تا مدّتی حالت عادّی نداشتم، و بر خود نفرین کردم که چرا یک مسیحی، 200 بار نهج البلاغه را می خواند امّا من که خود را از شیعیان امام علی علیه السّلام می شمارم و ادّعای محبّت و ولایت او را دارم به راستی چند بار نهج البلاغه را خوانده ام؟ و با مفاهیم ارزشمند آن به چه میزان آشنایی دارم؟

ما که در خانواده شیعه، از پدر و مادری شیعه، و از خاندان شیعه و در کشور شیعیان قرار داریم، چرا باید با نهج البلاغه بیگانه باشیم؟

ص: 15

از روزی که در جلسات نویسندگی شهید مفتّح (که روزهای جمعه در منزل ایشان در کوچه ممتاز قم برگزار می شد) شرکت کردم، موضوع انتخابی من «حکومت اسلامی» شد.

شهید مفتّح فرمود: یکی از منافع غنی که نسبت به حکومت اسلامی مباحث ارزشمند و گران سنگی دارد، نهج البلاغه است. این کتاب را مطالعه کنید و مباحث مربوط به حکومت را استخراج و سازماندهی نمایید.

ورود من به آستانه نهج البلاغه با رهنمودهای آن استاد والا مقام که پس از انقلاب اسلامی به درجه شهادت ممتاز شد، شکل گرفت.

به سراغ نهج البلاغه رفتم، امّا:

فهرست جامعی نداشت، معجم المفهرس کاملی نداشت، و در ابعاد گوناگون این کتاب از نظر پژوهشی کار نشده بود.

قدم اوّل را با طرح تدوین (معجم المفهرس نهج البلاغه) آغاز کردیم و آرزوهای ما نسبت به جهانی و همگانی شدن نهج البلاغه، تا هم اکنون با تحقیق و تدوین و انتشار بیش از 20 أثر تحقیقاتی تداوم یافت. آنگاه آرزوها و ایده ایده آلهای ما نسبت به ترجمه نهج البلاغه، که حاصل تلاش 5 سال کار مداوم و تجربیّات کلاس های آموزشی از رمضان تا رمضان است با ویژگیهای زیر سامان یافت.

ویژگیهای این ترجمه

1- عنوان دادن به مطالب

برای استفاده عموم مراجعه کنندگان به سخنان علوی، سعی کردیم تا مفاهیم و مباحث نهج البلاغه را در قالب 2730 عنوان کلّی و زیبا تقدیم داریم، زیرا عنوان زدن صحیح مطالب برای عموم افراد میسّر نیست، و برخی در تطبیق مفاهیم کلّی با مباحث نهج البلاغه دچار مشکل می شوند.

عرضه مباحث نهج البلاغه در قالب عناوینی زیبا و گویا، مراجعه کنندگان را در یافتن مطالب دلخواه یاری می دهد و کار مطالعه و استخراج مفاهیم ارزشمند نهفته

ص: 16

در خطبه ها، نامه ها و حکمت ها را آسان می سازد.

2- نامگذاری خطبه ها، نامه ها، حکمت ها

یکی دیگر از ویژگی های این ترجمه، نامگذاری خطبه ها، نامه ها و حکمت هاست. با این روش در یک نگاه کلّی محورهای أصلی مباحث نهج البلاغه به خوبی شناسانده می شود و مطالعه کنندگان را دریافتن موضوعات انتخابی در نهج البلاغه کمک می کند.

موضوعاتی که در نامگذاری کلّی خطبه ها، نامه ها و حکمت ها مطرح شده اند دارای حدود 1500 عنوان در 74 رشته تخصّصی است، که در آن سمت گیری و اهداف کلّی مطالب نهج البلاغه، مشخّص شده است.

3- اشاراتی به علوم و فنون

هرگز نخواسته ایم تا نظریّه های علمی را بر نهج البلاغه تحمیل، یا نهج البلاغه را توجیهی برای دیدگاه ها و نظریّه های علمی مطرح جهان معاصر قرار دهیم.

هدف ما این بود که هر جا کاوش های علمی، و مرزهای اندیشه بشری توانسته پرده ای از روی واقعیّتی بردارد و به افق همیشه نورانی نهج البلاغه نزدیک شود، آن نمونه ها را در پاورقی ترجمه آورده ایم، نمونه هایی که امروز در جهان علم با ابزارها و روش های پیشرفته شناسایی گردید، حال آن که در 14 قرن قبل در کلمات نورانی امیر بیان حضرت علی علیه السّلام آمده است.

به نمونه هایی توجّه فرمایید:

امام علیه السّلام در خطبه های 13 و 14 در نکوهش مردم بصره، عوامل زیست محیطی را در فریب خوردگی مردم مطرح می فرماید که امروز در رشته اکولوژی (أأپپ بپ أأ) به این گونه از واقعیّت ها دست یافته اند.

ص: 17

یا در روانشناسی و روانکاوی و انسان شناسی و تربیت کودک، دستوراتی دارند که در جهان معاصر در رشته های تخصّصی علوم به اثبات رسیده است.

4- ویژگی عمومی بودن ترجمه

هدف مهمّ ما در این ترجمه، رعایت اصل سادگی، و عمومی بودن آن بود که همه اقشار و سطوح متفاوت فکری موجود در جامعه، بدون مراجعه به کتب تفسیری و لغت و تاریخ، بتوانند از آن استفاده کنند.

5- رعایت اصل «پیام رسانی» در ضرب المثل ها

در فرهنگ همه ملّت ها، ضرب المثل هایی وجود دارد. و در ضرب المثل ها پیام ها و اهدافی نهفته است.

اگر در ترجمه ها «اصل پیام رسانی» رعایت نشود، ضرب المثل های اقوام و ملل برای یکدیگر قابل فهم نخواهد بود، و چون در ترجمه های موجود نهج البلاغه، غالبا اصل پیام رسانی رعایت نشده، و با ترجمه ظاهری عبارات، اهداف واقعی گوینده قابل دسترسی نیست، خواننده فارسی زبان حق دارد بپرسد:

- من «کفتار نیستم» یعنی چه؟ و کفتار چیست؟

(و اللّه لا اکون کالضّبع، خطبه 5)

- «چون بچّه شتر دنبال شتر بودم» چه مفهومی دارد؟

(کاتّباع الفصیل أثر أمّه، خطبه 192)

- «زن عقرب است» یعنی چه؟ چرا باید به زنان اهانت شود؟

(المرأه عقرب)

اگر بدانند که این ضرب المثل ها برای رساندن مفهوم خاصّی در ملّت ها پدید آمدند، و پیام خاصّی را در شرائط حاکم بر همان ملّت و همان فرهنگ به همراه دارند.

و اگر در ترجمه ضرب المثل ها، اصل پیام رسانی رعایت گردد، بسیاری از اعتراضات مطرح نخواهد شد.

ص: 18

پس از تحقیق و برّرسی در ضرب المثل های نهج البلاغه، و شناخت کاربردی آن در روزگاران گذشته به این نتیجه می رسیم که امام علیه السّلام در خطبه 5 می خواهد بفرماید که:

«من از مسائل سیاسی کشور غافل نیستم.» و در خطبه 192 این مفهوم را می خواهد منتقل کند که:

«من چونان فرزندی که از مادر جدا نمی شود، همواره با پیامبر بودم.» و حکمت 61، یک ضرب المثل است و این پیام را دارد که:

«نیش زن برای شوهرش شیرین است!»

6- تفسیر صحیح متشابهات

واژه های دنیا، حکومت، لذّت، عشق، مال و برخی دیگر از کلمات و عبارات، در جاهای گوناگون، متفاوت و در ظاهر متضادّ وصف و مطرح شده اند:

در یک جا عامّ و فراگیر و در جایی خاصّ و محدود است.

اگر دنیا در برخی از خطبه ها نکوهش شد، دنیای عام و دنیای خارج و نظام هستی نیست، بلکه علل و عواملی مطرح است، زیرا در موارد دیگر دنیا را می ستاید.

اگر یک جا حکومت را نکوهش می کند، در جای دیگری آن را یک ضرورت می داند، اگر یک جا نسبت به محبّت دنیا هشدار می دهد، در جای دیگری محبّت دنیا را امری طبیعی می داند.

و ده ها و صدها نمونه که احتیاج به پژوهش های عمیق دارد.

در این گونه از موارد نباید به ترجمه ظاهری عبارات رضایت داد، زیرا برای خوانندگان، هدایتگر نخواهد بود. گاهی باید تفسیر و ترجمه را به هم آمیخت، تا اهداف اصلی و مبانی اعتقادی امام علیه السّلام، روشن و بدون ابهام در دسترس عموم قرار گیرد. در ترجمه های موجود.

«النّساء نواقص العقول»

، را همه چنین ترجمه کرده اند: «عقل زنان ناقص است.» و

«المرأه شر کلّها»

، را همه ترجمه کرده اند که: «زن همه اش شرّ است.» در صورتی که در قرآن کریم و نهج البلاغه، نظام هستی، نظام أحسن معرّفی شده،

ص: 19

و امام علیه السّلام خود عدل الهی را به جهانیان شناسانده است.

و می دانیم که خدا شرّ نیافریده، و پدیده های پروردگاری شرّ نیستند.

پس قرآن و سنّت مسلّمه و فلسفه و کلام و مبانی اعتقادی با ظاهر عبارات یاد شده در تضادّ است، و در ترجمه های ظاهری الفاظ و عبارات نیز، تضادّها بر طرف نمی گردد، که همواره اعتراض های خوانندگان را به همراه خواهد داشت.

اگر پس از برّرسی های لازم به این نتیجه برسیم که:

امام در خطبه 80 در مقام بیان تفاوت های موجود میان زنان و مردان است، و «نواقص» در اینجا به معنای «تفاوت» است.

و در حکمت 238، واژه شرّ را به معنای بد و بدی ها استعمال نکرده، بلکه خواسته تا بفهماند که، ازدواج و تشکیل زندگی مسئولیّت ها و مشکلاتی دارد، همان ضرب المثل فارسی که می گویند: «زن و بچّه دردسرند و بی دردسر هم نمی توان زندگی کرد». آنگاه برداشت های منفی و اعتراض های بیجا مطرح نخواهد شد. «1»

7- آوردن نکات تاریخی

8- آوردن اسامی اشخاص و أماکن

نکات تاریخی، و اسامی اشخاص و اماکن را بدان جهت آوردیم تا خوانندگان با داشتن همین ترجمه از مراجعه به دیگر کتاب های تاریخی بی نیاز باشند.

9- آوردن شأن نزول خطبه ها

با تلاش فراوان، آن مقدار از حوادث و تحوّلات و زمینه هایی را که در پدید آمدن خطبه ها، نامه ها و حکمت ها نقش داشتند، به عنوان «شأن نزول» در آغاز خطبه های آوردیم تا خوانندگان با حال و هوای صدور مطالب نهج البلاغه آشنا شوند، و بدانند

______________________________

(1) برای اطّلاع بیشتر به کتاب «اطّلاعات مقدّماتی نهج البلاغه» و «کلیدهای شناسایی نهج البلاغه» مراجعه کنید.

ص: 20

که نهج البلاغه کجایی است؟! زیرا توجّه به شأن نزول نهج البلاغه تأثیر تعیین کننده ای در فهم مطالب و مفاهیم آن خواهد داشت.

10- فهرست موضوعی

یکی دیگر از آرزوهای ارزشمند، تهیّه و تدوین «فهرست موضوعی نهج البلاغه» بود که همواره ذهن ما را به خود مشغول می داشت؛ زیرا ترجمه های موجود بدون فهرست موضوعی منتشر شده بودند.

استخراج عناوین کلّی و جزئی و سازماندهی عناوین، و تطبیق علوم و فنون با مفاهیم نهج البلاغه، و خلق و ابداع فهرست های زیبا و قالب های گویا برای شناخت مباحث آن، سالیان طولانی ما و جمعی از پژوهشگران مؤسّسه را به تلاش واداشت:

ابتدا کتاب «فرهنگ موضوعات کلّی نهج البلاغه» را با حدود چهار هزار عنوان در 74 رشته تخصّصی تدوین و منتشر ساختیم.

سپس در مدّت 7 سال «فرهنگ معارف نهج البلاغه» را با همکاری جمعی از محقّقان مؤسّسه، در پانزده هزار عنوان کلّی و جزئی فراهم آوردیم.

و در یک اقدام گسترده و فراگیر در تدوین «دائره المعارف بزرگ نهج البلاغه» کار استخراج فهرست ها و قالب های مفهومی را به صد هزار عنوان رساندیم، که در فهرست موضوعی این ترجمه، تنها بخشی از آنها را آورده ایم.

11- آوردن توضیحات ضروری در متن و پاورقی

چون هدف ما در این ترجمه، بهره برداری عموم اقشار جامعه بود، که در سفر و حضر بتوانند از نهج البلاغه استفاده کنند، و در همه جا منابع تحقیق و کتب تاریخی یافت نمی شود و همه جا نمی توان از شروح گوناگون نهج البلاغه استفاده کرد بر آن شدم تا توضیحات ضروری نسبت به مفاهیم، رویدادها، تحوّلات سیاسی، تاریخی را در متن یا در پاورقی بیاوریم که عموم اقشار جامعه بتوانند از مباحث ارزشمند آن استفاده کنند.

ص: 21

12- فهرست مطالب کتاب

یکی دیگر از ویژگی های این ترجمه، همراه داشتن فهرست مطالب در اوّل کتاب است، که سمت گیری کلّی خطبه ها و نامه ها و حکمت ها در آن مشروحا بیان شده است، و در مفاهیم نهج البلاغه را در دو سه هزار عنوان زیبا و گویا می توان یافت و مورد ارزیابی قرار داد، این ویژگی در بسیاری از ترجمه ها وجود ندارد.

13- آوردن اختلاف نسخه ها (در متن عربی)

متن عربی نهج البلاغه با 15 نسخه قدیمی از اواسط قرن چهارم (15) سال پس از وفات سیّد رضی) تاکنون، مقابله و تصحیح شد، و اختلافات مهم و عبارات گوناگونی که در معانی جملات تأثیر داشت در داخل علامت () آورده شد تا محقّقان و شارحان در مراجعه به این نسخه بتوانند جنبه های گوناگون یک واژه یا یک جمله را دریابند.

14- شماره گذاری متن عربی (یک خط در میان)

در سال های که به فکر تدوین معجم المفهرس نهج البلاغه افتادیم اوّلین مسئله ای که در راستای کار ما قرار داشت این بود که متن نهج البلاغه یک خط در میان شماره گذاری شود و همه آدرس ها بر أساس شماره های متن سازماندهی گردد تا یافتن مطالب دلخواه در خطبه ها و نامه ها و حکمت های طولانی به آسانی میسّر باشد و مراجعه کننده ناچار نباشد برای یافتن یک واژه یک یا چند صحفه را جستجو کند.

و چون پس از انتشار معجم المفهرس در ایران و دیگر کشورهای اسلامی، شماره های ثبت شده، و در صدها هزار نسخه موجود است، در این ترجمه نیز همان شماره ها همراه متن عربی ثبت شد تا برای عموم محقّقان اسلامی قابل استفاده باشد.

15- آوردن موضوعات کلّی خطبه ها، نامه ها، حکمت ها

گر چه در کتاب (فرهنگ موضوعات کلّی نهج البلاغه) موضوعات عام و کلّی

ص: 22

خطبه ها و نامه ها و حکمت های نهج البلاغه را مشروحا آورده ایم امّا در این نسخه در متن عربی، زیر شماره های خطبه ها و نامه ها و حکمت ها، عناوین کلّی و فهرست های عام هر یک را ثبت کرده ایم که گویای مفاهیم نهفته در آن می باشد و مراجعه کننده در اوّلین بر خورد با واژه (سیاسی، اجتماعی، اخلاقی) همراه خطبه یا نامه یا حکمت، سمت گیری آن را درک می کند و می فهمد که این خطبه اخلاقی یا آن نامه سیاسی است که در پیام رسانی و ارزیابی آغازین مباحث نهج البلاغه نقش بسزائی دارد، این ویژگی در هیچ کدام از نسخه های موجود بچشم نمی خورد.

16- ترجمه توضیحات سیّد رضی ب عنوان (می گویم)

در بسیاری از ترجمه های نهج البلاغه و شرح و تفسیر آن، توضیحات ارزشمند سیّد رضی ترجمه نشده است و برخی از آوردن آن نیز صرف نظر کرده اند در صورتی که توضیحات سیّد رضی از نظر لغوی و أدبی آثار بسیار تعیین کننده ای در فهم مطالب نهج البلاغه دارد.

در این نسخه تمامی توضیحات سیّد رضی هر کدام در جایگاه خاص خودش با تغییر قلم ها به گونه ای زیبا آورده شد.

17- مشخّص کردن مرجع ضمائر

در این ترجمه، تلاش کرده ایم تا مرجع ضمائر (هو، هم، انّهم، انّها) را دقیقا مشخّص کرده و در ترجمه بیاوریم که قابل استفاده عموم طبقات جامعه باشد و مطالعه کننده این نسخه جایگاه اصلی ضمائر را بشناسد.

18- مشخّص کردن مخاطب های امام علیه السّلام در نهج البلاغه

یکی دیگر از ویژگی های این ترجمه که برای عموم مراجعه کنندگان قابل استفاده می باشد و کاربرد عمومی دارد، مشخّص کردن مخاطب های امام علیه السّلام در نهج البلاغه است که امام علی علیه السّلام با چه کسی یا افرادی سخن می گوید؟

شناخت مخاطب های امام علیه السّلام ما را در ارزیابی مفاهیم نهج البلاغه کمک می کند.

ص: 23

19- تفسیر صحیح عام، خاص، مطلق، مقیّد

یکی از مشکلات پژوهشی و نظری عموم افراد جامعه ما، مشکل حلّ متشابهات، و برّرسی تطبیقی عام و خاص و مطلق و مقیّد در احادیث و روایات اسلامی است.

و چون همه مترجمان نهج البلاغه شیوه ترجمه تحت اللّفظی را برگزیدند، مراجعه کنندگان به ترجمه ها دچار نوعی سرگردانی در فهم نهج البلاغه می شوند که در یک خطبه دنیا نکوهش و در خطبه دیگری ستایش شده است چرا؟ و می پرسند آیا این اختلاف و تناقص را می شود حل کرد؟

اگر مترجمان در مباحث عام و خاص و مطلق و مقید، رعایت مفاهیم را می کردند و عام تخصیص زده را به گونه ای مطلق و فراگیر ترجمه نمی کردند و مطلق را با قید آن می آوردند، این همه حیرت و سرگردانی وجود نداشت.

ما سعی کرده ایم این اصل را رعایت کنیم، اگر در جائی دنیا نکوهش می شود با برّرسی های مداوم علّت آن را آورده ایم که دنیای حرام یا شبهه ناک است، و اگر در جای دیگر دنیا ستایش می شود توضیح داده ایم که دنیای حلال است.

20- تبیین صحیح اهداف امام علیه السّلام در طرح ارزشها

بسیاری از مترجمان شیوه ترجمه تحت اللّفظی را برگزیدند و معتقدند که:

(ما باید تعهّد خود را در ترجمه پاسدار باشیم) البتّه این خود مکتبی و راه و روشی است محترم و ارزشمند امّا از نظر کار بردی و پیام رسانی مشکلات فراوانی را به همراه دارد، با دگرگونی فرهنگ ها و تمدّن ها، و دگرگونی واژه ها در پیام رسانی ها، نسل امروز معانی و مفاهیم نهفته در برخی از عبارات قرآن و احادیث را نمی تواند درک کند، در صورتی که ما به امام علی علیه السّلام تعهّد داده ایم تا پیام او را به نسل امروز برسانیم و در این پیام رسانی باید از انواع سبک ها و شیوه ها استفاده کنیم و گاهی نیز ناچاریم مقیّد به ظاهر الفاظ و عبارات نباشیم.

پس برای تبیین صحیح اهداف امام علیه السّلام در طرح ارزشها ناچاریم از شیوه ترجمه تحت اللّفظی اندکی فاصله گرفته و با تفسیر و ارزیابی صحیح عبارات و کلمات، پیام

ص: 24

حضرت مولی علیه السّلام را به نسل امروز برسانیم.

21- آوردن آدرس آیات قرآن

اینکه گفته اند: «نهج البلاغه فوق کلام خلق است» حرفی است ارزشمند و دوست داشتنی، امّا در دنباله آن قضاوت فرمودند که:

«دون کلام خالق است» این سخن را نشاید که پذیرفت. زیرا نهج البلاغه در تفسیر و تحلیل کلام خداوندی است، نور است و در امتداد نور الهی می درخشد، دون، پستی، پایینی، و هر واژه دیگری که سمت و سوی نزول و فرود و سقوط داشته باشد نسبت به نهج البلاغه مردود است، مطرود است باید گفت که:

«نهج البلاغه فوق کلام خلق و در پرتو کلام خالق است» که حدیث تفسیر آیات الهی است، واسطه فیض است، در همان اوج و والائی وحی الهی جای دارد، از این رو آدرس تمام آیات قرآن نهفته در کلام حضرت مولی علیه السّلام را در پاورقی متن عربی آورده ایم تا اگر کسی خواست به قرآن مراجعه کند میسّر باشد.

22- آوردن برخی از اشعار ضروری

این هدف بسیار ارزشمند هنری، آموزشی را در طول 12 سال لباس عمل پوشانده و 150 دیوان شعر شاعران فارسی زبان را بر سر سفره نورانی نهج البلاغه نشاندیم که فرهنگ شعر شاعران در نهج البلاغه در دو جلد انتشار یافته است تا اساتید مجرّب در تدریس مفاهیم حدیث از جاذبه هنری اشعار استفاده کنند. در این ترجمه نیز هر جا که بسیار ضروری تشخیص داده ایم در پاورقی برخی از اشعار زیبا و شیرین را آورده ایم.

23- آوردن مدارک احادیث موجود در کتاب

با عنایات الهی و توجّهات خاصّه حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام اسناد و مدارک خطبه ها و نامه ها و حکمت ها را در کتاب مستقلی با نام (اسناد و مدارک نهج البلاغه) که جلد یازدهم (مجموعه آشنائی با نهج البلاغه) می باشد مشروحا آورده ایم، امّا در این نسخه به مدارک و منابعی که حضرت سیّد رضی قدّس سرّه آورده است

ص: 25

رضایت دادیم.

24- آوردن آمار و ارقام ضروری

آمار و ارقام، ما را در ارزیابی و نتیجه گیری کمک می کنند، و در تحلیل تاریخ نقش بسزائی خواهند داشت، در این نسخه هر کجا که لازم بود، از آوردن ارقام و آمار خود داری نورزیده و با استفاده از منابع تاریخی آمار ضروری را ثبت کرده ایم.

25- برّرسی تطبیقی مکاتب (در پاورقی)

در طول سالهای 1353 تاکنون، که در مراکز گوناگون آموزشی، در دبیرستانها و مراکز تربیت معلم و دانشگاهها، به تدریس نهج البلاغه و معارف اسلام اشتغال داشته و داریم، با این حقیقت روشن آشنا شدیم که در تمام محورهای خط فکری نسل جوان، نهج البلاغه رهنمودهای تعیین کننده دارد، در هجوم ایسم ها و ایست ها، بهترین پناهگاه است که قدرت دفاعی لازم به نسل ما می دهد تا ارزشهای اسلامی خود را پاسدار باشند، و تمامی مکاتب وارداتی را بتوانند عالمانه نقد کنند.

از این رو در پاورقی این نسخه سعی کرده ایم اشاراتی به مکاتب مصطلح روز داشته باشیم تا خوانندگان این ترجمه رهنمودی در نقد و ارزیابی مکاتب و برّرسی تطبیقی آن داشته باشند، و برای تحقیقات گسترده تر به کتب و منابع خاص خودش مراجعه کنند.

امیدواریم این ترجمه، با ویژگی های یاد شده، خشنودی حضرت مولی الموحّدین امیر المؤمنین علیه السّلام را- هر چند اندک- فراهم کرده باشد، که اهل و معدن و اصل کرامت است و با بزرگواری خویش، دست روسیاهان بر خاک مانده را خواهد گرفت. ان شاء اللّه.

مؤسّسه فرهنگی تحقیقاتی امیر المؤمنین علیه السّلام محمّد دشتی زمستان

78

ص: 26

مقدمه سید رضی قدّس سرّه بر نهج البلاغه

اشاره

ستایش خدا را سزاست که حمد را بهای نعمت ها و پناهگاه از بلاها، و وسیله رسیدن به نعمت ها و بهشت جاویدان، و موجب افزایش احسان و کرمش قرار داد.

درود بر پیامبر رحمت، و پیشوای رهبران الهی و چراغ روشنی بخش امّت، که ریشه های وجودش بزرگواری و درخت اصل و نسبش پر برگ و پر ثمر بوده است. و درود بر اهل بیتش که چراغ های روشنی بخش تاریکی ها، و وسیله نجات امّت ها، و نشانه های روشن دین و مرکز ثقل فضیلت و برتری می باشند.

درود بر همه آنان باد؛ درودی که با فضل و بزرگواری آنها برابری کند؛ و پاداش اعمال آنها قرار گیرد؛ پاداشی که مناسب با پاکیزگی اصل و فرع ایشان است.

درود بر آنان باد تا زمانی که سفیده صبح گریبان شب را می شکافد و ستارگان طلوع و غروب می کنند.

چگونگی پیدایش کتاب نهج البلاغه

در آغاز جوانی و طراوت زندگی، دست به تألیف کتابی در «خصائص و ویژگی های ائمّه علیهم السّلام» زدم که مشتمل بر خبرهای جالب و سخنان برجسته آن ها بود.

انگیزه این عمل را در آغاز آن کتاب یاد آور شدم و آن را آغاز سخن قرار داده ام.

پس از گرد آوردن خصائص امیر مؤمنان علیه السّلام مشکلات و حوادث روزگار مرا از اتمام بقیّه کتاب، باز داشت.

من آن کتاب را مبوّب نموده و به فصل های مختلفی تقسیم کرده بودم در پایان

ص: 27

آن، فصلی که متضمّن سخنان جالب امام علیه السّلام از سخنان کوتاه در مواعظ، حکم، امثال و آداب- «نه خطبه های طولانی و نه نامه های گسترده»- آورده شد.

برخی از دوستان آن را جالب و شگفت انگیز، از جنبه های گوناگون دانستند، و از من خواستند کتابی تألیف کنم که سخنان برگزیده امیر مؤمنان علیه السّلام در جمیع فنون و بخشهای مختلف، از خطبه ها، نامه ها، مواعظ و ادب در آن گرد آید، زیرا می دانستند این کتاب متضمّن شگفتی های بلاغت و نمونه های ارزنده فصاحت و جواهر سخنان عرب و نکات درخشان از سخنان دینی و دنیوی خواهد بود که در هیچ کتابی جمع آوری نشده و در هیچ نوشته ای تمام جوانب آن گرد آوری نگردیده است؛ زیرا امیر مؤمنان منشأ فصاحت و منبع بلاغت و پدید آورنده آن است، مکنونات بلاغت بوسیله او آشکار گردیده، و قوانین و اصول آن از او گرفته شده است، تمام خطباء و سخنرانان به او اقتداء نموده و همه واعظان بلیغ از سخن او استمداد جسته اند.

با این همه، او همیشه پیشرو است آنها دنباله رو، او مقدّم است آنها مؤخّر، زیرا سخن او کلامی است که آثار علم الهی، و بوی عطر سخن پیامبر را به همراه دارد.

از این رو خواسته دوستان را اجابت کردم و این کار را شروع کرده، و در حالی که یقین داشتم سود و نفع معنوی آن بسیار است، و به زودی همه جا را تحت سیطره خود قرار خواهد داد و أجر آن ذخیره آخرت خواهد بود.

منظورم این بود که علاوه بر فضائل بی شمار دیگر، بزرگی قدر، و شخصیّت امیر مؤمنان را از این نظر روشن سازم که:

امام علی علیه السّلام تنها فردی است که از میان تمام گذشتگانی که سخنی از آنها به جا مانده، به آخرین مرحله فصاحت و بلاغت رسیده و گفتار او اقیانوسی است بیکرانه، که سخن هیچ بلیغی به پایه آن نخواهد رسید.

خواستم در افتخار کردن به امام علیه السّلام به قول شاعر معروف «فرزدق» متمثّل شوم (که در مورد افتخار به پدران خود به شخصی به نام «جریر» خطاب می کند).

اولئک آبائی فجئنی بمثلهم اذا جمعتنا یا جریر المجامع (ای جریر! اینها پدران و نیاکان منند اگر می توانی در آن هنگام که در مجمعی گرد

ص: 28

آمدیم همانند آنها را برای خود بر شمار.) سخنان آن حضرت بر مدار سه اصل می چرخد:

اوّل- خطبه ها و اوامر دوّم- نامه ها و رسائل سوّم- کلمات حکمت آمیز و مواعظ تصمیم گرفتم ابتداء خطبه ها، پس از آن نامه ها، و سپس کلمات حکمت آمیز جالب آن حضرت را جمع کنم. سپس به هر کدام از آنها بابی را اختصاص دادم و صفحاتی ویژه آن گردانیدم تا مقدّمه ای باشد برای به دست آوردن آنچه که به آن دسترسی ندارم (و ممکن است) در آینده به آن برسم. و هر گاه سخنی از آن حضرت در مورد بحث و مناظره، یا پاسخ سؤال، و یا منظور دیگری بود که به آن دست یافتم ولی جزء هیچ یک از این سه بخش نبود، آن را در مناسب ترین و نزدیک ترین بخش قرار دادم. اگر در میان آنچه برگزیده ام فصول غیر منظّم و سخنان غیر مرتّبی آمده، به خاطر آن است که من نکته ها و جملات درخشان آن حضرت را جمع می کنم و منظورم حفظ تمام پیوندها و ارتباطات کلامی نیست.

از شگفتی های سخنان امام علیه السّلام که او خود در این زمینه تنها است و شریک و همتایی در آنها ندارد، این است که: سخن آن حضرت را که در باره زهد و مواعظ است هر گاه کسی تأمّل کند و خود را از این جهت بیگانه دارد که این سخن شخصی عظیم القدر و نافذ الامر است که همه در برابر او سر فرود می آورند؛ شک و تردید نخواهد کرد که گوینده این سخن کسی است که جز در وادی زهد و پارسایی قدم نگذاشته و هیچ اشتغالی بجز عبادت نداشته است. و یقین می کند که این سخن از کسی است که در گوشه خانه ای تنها و دور از اجتماع یا در یکی از غارها قرار گرفته که جز صدای خودش را نمی شنود و غیر خویش دیگری را نمی بیند، و همواره مشغول عبادت می باشد. و هیچ گاه نمی تواند باور کند که این سخن کسی است که به هنگام جنگ در دریای لشکر دشمن فرو می رفت و پهلوانان و جنگجویان نیرومند را بر زمین می افکند. و او با این حال یکی از زهّاد و یکی از افراد صالح و پاک و نمونه ای است که نظیر ندارد. این است فضائل عجیب و شگفتی زا و ویژگی لطیف او که جمع میان اضداد کرده است. بسیار می شد که من در این باره با برادران مذاکره می کردم و شگفتی آنها را از این ویژگی خاصّ امام علیه السّلام بر می انگیختم و راستی این

ص: 29

خود جای عبرت و شایسته اندیشه و فکر است. اگر در اثناء سخنان انتخاب شده لفظ مردّد و یا معنی مکرّری آمده است، عذر من در این باره این است که در روایات مربوط به سخنان امام علیه السّلام اختلاف است: گاهی سخنی را در روایتی یافتم و همان طور که بوده آن را نقل کرده ام. سپس روایت دیگری در همان موضوع به دستم رسیده که با روایت قبل یکسان نبوده، امّا به خاطر مطالب بیشتری که داشته، و یا به خاطر لفظ جالب تری که در آن به کار رفته، لازم بود آن را نیز بیاورم. این نیز ممکن است بر اثر سهو و نسیان نه از روی عمد دوباره آورده شده است. با این حال ادّعا نمی کنم که من به همه جوانب سخنان امام علیه السّلام به طوری احاطه پیدا کرده ام که هیچ کدام از سخنان او از دستم نرفته است، بلکه بعید نمی دانم که آنچه نیافته ام بیش از آن باشد که یافته ام، و آنچه در اختیارم قرار گرفته کمتر از آنچه به دستم نیامده باشد. اما وظیفه من غیر از تلاش و کوشش و سعی فراوان برای یافتن این گم شده نیست، و از خدا می خواهم در این امر مرا راهنمایی کند. بعد از تمام شدن کتاب چنین دیدم که نامش را «نهج البلاغه» بگذارم؛ زیرا این کتاب درهای بلاغت را به روی بیننده می گشاید، و خواسته هایش را به او نزدیک می سازد. این کتاب هم مورد نیاز دانشمند و عالم، و هم دانشجو و متعلّم است، و هم خواسته شخص بلیغ و زاهد در آن یافت می شود. در بین کلمات امام علیه السّلام سخنان شگفت انگیزی در مورد توحید، عدل و تنزیه خداوند از شباهت به خلق می بینم که تشنگان را سیراب کرده، و پرده ها را از روی تاریکی شبهات بر می گیرد. از خداوند بزرگ توفیق و نگهداری از لغزش را خواستارم، و نیز می خواهم که به من در این راه مقاومت و یاری بخشد و از خطای فکر پیش از خطای زبان، و از خطای سخن، پیش از لغزش قدم، به او پناه می برم. او مرا کفایت می کند و بهترین حافظ و یاور است.

سنه 400 هجری الشّریف الرّضیّ «ابو الحسن محمد بن حسین الطاهر ذو المناقب»

ص: 30

 

ص: 31

خطبه ها


 


 

دسته بندي: کتاب انلاین,حدیث,معصومین(ع),حضرت علی(ع),
مطالب مرتبط :

ارسال نظر

نام
ایمیل (منتشر نمی‌شود) (لازم)
وبسایت
:) :( ;) :D ;)) :X :? :P :* =(( :O @};- :B /:) :S
نظر خصوصی
مشخصات شما ذخیره شود ؟ [حذف مشخصات] [شکلک ها]
کد امنیتیرفرش کد امنیتی

مطالب تصادفي

مطالب پربازديد