فوج

عاقبت کار وجدان فروش و رها شدن رفیق از بند
امروز یکشنبه 06 مهر 1399
تبليغات تبليغات

ملک الشعرا بهار8

حکایت مرغ پیر که به دام افتاد

خواندم اندر حدیث « کنفوسیوس»

داستانی به طبع ها مانوس

روزی آن رهبر نکوکاران

به رهی می گذشت با یاران

دید صیادی اندر آن رسته

مرغکی چند را به هم بسته

می نهد جفت جفت در قفسی

مرغکان می زنند بال بسی

هر دمی مرغکان برآشوبند

خویش را برقفس همی کوبند

پس اندیشه و درنگ زیاد

گفت دانای چین بدان صیاد

کانچه در جمع مرغکان بینم

همه را نورس و جوان بینم

چیست موجب که این گروه اسیر

در میانشان نه کامل است و نه پیر

گفت صیاد کای حکیم همام

پیر مرغان نیوفتند به دام

دام بینند و ز آن حذر گیرند

دانه بینند و طمع برگیرند

و آن جوانان که همره پیران

راهجویان شوند و پرگیران

همه از برکت بزرگتران

تجربت دیدگان و راهبران

برهند از مخاطرات عظیم

وز مضایق برون روند سلیم

لیک آنان که خودسرند و جهول

پند پیران نمی کنند قبول

خودسرانه به هر طرف پویان

همه «آوی الی الجبل» گویان

در جوانی به غم دچار شوند

بستهٔ دام روزگار شوند

به غم و غصه مبتلا گردند

صید سرپنجهٔ بلا گردند

ناگه اندر میان آن تقریر

دید استاد بسته مرغی پیر

رو به صیاد کرد و گفت این چیست

مگر این مرغ پیر و کامل نیست؟!

گفت صیاد کاین ز بخت سیاه

رفته با نورسان ز غفلت راه

پیر سر، جسته از جوانی کام

با جوانان و نوخطان زده گام

چون ره تجربت نهاده ز دست

شده پیرانه سر به غم پابست

من چوآن مرغ پیر، خام شدم

با جوانان به سوی دام

شدم

بودم از قاضیان عضو تمیز

داشت دولت مرا بزرگ و عزیز

روزی از روزها ز بخت سیاه

چند دهقان درآمدند ز راه

از ولایت به ری روان گشتند

در بر بنده میهمان گشتند

حاکم روستا ز فرط غرور

ملکشان را گرفته بود به زور

همگی از تعدی سرتیپ

داده بودند محضری ترتیب

لابه کردند نزد من یکسر

تا سجلی کنم در آن محضر

من نادان ز فرط نادانی

غافل از رازهای پنهانی

خالی الذهن و حسبهٔ لله

چون که بودم در آن قضیه گواه

بنوشتم گواهی خود را

رقم رو سیاهی خود را

شاد گشتند آن کشاورزان

کان چنین تحفه یافتند ارزان

به گمانشان که این بزرگ سجل

خرشان را برون کشد از گل

لیک غافل کزین گناه گران

خر دیگر فزوده شد به خران

قصه کوته چو دید شخص امیر

در مجلتا گواهی من پیر

گفت کاین پیرمرد احمق کیست؟

او اگر شاهد است قاضی نیست!

قاضی جیره خوار بی تدبیر

کاو شهادت دهد به ضد امیر

نیستیم از قضاوتش راضی

خر جولا به از چنین قاضی

بنده را از مقام عز و جلال

حبس کردند در جوار مبال

چون نمایم کلاه خود قاضی

نیستم زبن قضیه ناراضی

حق همین است اگرچه باشد تلخ

به شقاوت کشد قضاوت بلخ

داستان مهندسی که گنج خانه ساخت

ظالمی داشت زر برون ز حساب

شب نمی شد ز بیم دزد به خواب

با چنان مال و ثروت هنگفت

خواست گنجینه ای کند بنهفت

تا سویش دزد راهبر نشود

هیچ کس را از آن خبر نشود

پس پژوهنده شد ز معماری

خواست مردی امین و دین داری

که به تدبیر گنج خانه ی خویش

راز با وی گذارد اندر پیش

نیک مردان شهر و دینداران

اوستادان کار و معماران

چون ز مقصود شه شدند آگاه

رخ نهفتند یک یک از در شاه

خشمگین شد ملک ازآن رفتار

دادشان گوشمال ها بسیار

برخی از قهر او شدند زبون

برخی از شهر او شدند برون

زان میان طامعی اسیر هوا

تازه کاری جسور و بی پروا

محنت همگنان غنیمت جست

گفت من سازم این طلسم

درست

گشت نزدیک شاه و یافت قبول

کار بگرفت پیش، مرد فضول

شه بر او خواند آفرین بسیار

دست و بالش فراخ کرد به کار

همه را دور ساخت از در شاه

گشت خود پیشکار و یاور شاه

گشت معروف نزد همکاران

نیز محسود شد بر یاران

از کفایت بلند شد شأنش

گشت اکفی الکفات عنوانش

اوستادان شهر خوار و نفور

همه در بی کفایتی مشهور

قرب ده سال برد سعی به کار

تا که شد گنج خانه ها طیار

گنج ها در نهان گذارده شد

گشت یک چار و چار چارده شد

بست سیصد طلسم بر هر گنج

برد از هر دری هزاران رنج

قفل ها در بلند و پست نهاد

رمزها درگشاد و بست نهاد

خود به تنها ز فرط عیاری

هیچ کس را نداده همکاری

گشت محرم در آن نهانخانه

ایمن از چشم خویش و بیگانه

کار از پیش برد و کرد تمام

غافل از حیله بازی ایام

مرد ظالم چو گنج ساخته دید

زبر لب بر سفاهتش خندید

در یکی زان طلسم هاش انداخت

کار ابله در آن طلسم بساخت

مرد ناآزموده در آن بند

این سخن می سرود و جان می کند

آن که با شیر شرزه آمیزد

خون خود را به رایگان ریزد

هرکه با ظالمان بود کارش

حق بدیشان کند گرفتارش

از بزرگان انگلیس تنی

رانده در زیر تیغ، خوش سخنی

«وای آن کس که در بسیط جهان

تکیه سازد به قول پادشهان»

ای که داری خبر ز سر ملوک

سزد ار خویش را بسازی سوک

شاه شیر است، نزد شیر مرو

ور روی سوی او دلیر مرو

عاقبت کار وجدان فروش و رها شدن رفیق از بند

چون ز حبس جوان سه سال گذشت

مدت حبس او ، به آخر گشت

تاخت بیرون ز حبس بیچاره

بی سرانجام و عور و آواره

خانه بر باد و زن طلاق و فقیر

بی نصیب از نقیر و از قطمیر

یکی از دوستان رسیدش پیش

مرد ازوجست حال همسرخوا

گفت دادی طلاق و شوی گرفت

چندگاهی ز خلق روی گرفت

رفت شویش شبی به مهمانی

شب سیه بود

وسرد و بارانی

بستر خود به زیر طاقی برد

طاق بر وی فتاد و بیدین مرد

مَرد مُرد و ضعیفه​ی مسکین

گشت در «شهر نو» کرایه نشین

شد از این داستان دلش به دو نیم

تاخت نزدیک دوستان قدیم

دید آن جمله مردمی شده اند

صاحب خانه و زن و فرزند

همه فارغ ز رادع و زاجر

آن یکی کاسب آن یکی تاجر

چون رفیق قدیم را دیدند

چون گل نوشکفته خندیدند

رحم کردند بر ندامت او

شکرکردند بر سلامت او

جان و کالا و مسکنش دادند

به از اول یکی زنش دادند

ساختندش شریک در مکسب

کاسبی گشت صاحب منصب

پشت پا زد به خدمت دولت

کند دندان ز نعمت دولت

ا ندرز

هرکه عرض کسان دهد بر باد

دهر عرضش به باد خواهد داد

فیلسوفی عظیم و دانشمند

می شنیدم که گفت با فرزند

بهتر است از برای مرد جوان

یک درم دین ز صد درم وجدان

دیو وجدان هزار سر دارد

هر سری نغمهٔ دگر دارد

چون که وجدان چنین بود یاران

وای بر حال مرد بی وجدان

که نه دین دارد و نه وجدان هم

نیست او کافر و مسلمان هم

آمدن سرمایه داری و رفتن دین

تا که سرمایه یافت آزادی

شد تجارت اساس آبادی

پادشاهان و صاحبان نفوذ

جمله گشتندکشته یا مأخوذ

مبتذل گشت اصل و عرق و نژاد

بی اثرماند خلق وخوی ونهاد

سیم و سرمایه شد به عالم چیر

گشت سرمایه دارگرد و دلیر

دین که هم کاسهٔ سیاست بود

قوّت بازوی ریاست بود

از سیاست به قهر گشت جدا

ماند دین خالص از برای خدا

مقتدر شد چو گشت همپایه

صنعت و علم و کار و سرمایه

شرکت علم و سیم و صنعت و کار

برد آب اعاظم و اخیار

ز انقلابات مدهش خونین

عامه برد آبروی دولت و دین

اسقفان در تکاپو افتادن

پادشاهان به زانو افتادند

گشت آزاد فکر و اندیشه

قلم ونطق وحرفت وپیشه

پیش از این علم خاص ملا بود

زندگی بستهٔ کلیسا بود

کرد ازین انقلاب های درشت

عامه بر مردم کلیسا پشت

علم ها ز

انحصار بیرون شد

زندگی زان حصار بیرون شد

پرده ها بود بر سر هرکار

پرده درگشت خامهٔ سحار

نقل الحاد وکفر بی بزه گشت

زندگانی جدید و بامزه گشت

از میان رفت عصر اشرافی

راه سرمایه دار شد صافی

دانش وفضل وهوش و عرق و نژاد

پیش زر ناف بر زمین بنهاد

هرکه زر داشت شد شریف و عزیز

وآن که بی چیز بود شد ناچیز

هنر و علم و حیلت و تزوبر

دولت و دین و شاه ومیر و وزپر

شده هریک عبید سرمایه

بندهٔ زرخرید سرمایه

کشت مرسل یکی بزرگ رسول

معجز او نگاهداری پول

سه اقانیم روشنش به جهان

هست عقل و تمدن و وجدان

سپه او گروه کارگران

ملک گیرد بدین سپاه گران

سر ز خاور به نیمروز افراخت

باختر برد و بر خراسان تاخت

عالم از یمن این بزرگ استاد

گشت خالی ز دین و اصل و نژاد

بر ضعیفان درازدستی ازوست

ماده و ماده پرستی ازوست

مردمی رخت بست و همدردی

غیرت و عفت و جوانمردی

زر مهیا نمود و چید بساط

تا کند عیش و نوش و رقص و نشاط

هیچش از عیش و کیف رادع نیست

به زن و مرد خوبش قانع نیست

بسته ی وهم وبندهٔ عصب است

خود سراپای شهوت و غضب است

کارفرما ز پرخوری رنجور

کارگر شد گرسنه جانب گور

چند سرمایه دار بی وجدان

در جهان گشته صاحب فرمان

یک دو قارون به تخت بخت مقیم

ربخته خون صد هزار کلیم

الغرض این اساس خودبینی

اصل وجدان کشی و بی دینی

می کشدکار را به جای دگر

آید از نای ها نوای دگر

کارگر شد سپاه صاحبکار

سپهی لخت و خسته و بیمار

لاجرم متحد شوند همه

کار را مستعد شوند همه

چون فقیران شوند با هم یار

مالداران شوند بی کس و کار

بود دین تسلیت فزای فقیر

مانع خشم جانگزای فقیر

تا شریعتمدار در همه کار

بود همدست عمدهٔ التجار

می نمودند کُرکُری همگی

تا بدین حد نبود بی مزگی

حاجی داغ کرده پیشانی

پیرو سنت مسلمانی

توشه بردی برای پیری چند

دست بگرفتی ازفقیری چند

گهی از صدق مسجدی

می ساخت

گاه حمام وقف می پرداخت

تا به مسجد کند نماز، فقیر

خواهد از مومنان نیاز، فقیر

پس شود همعنان همخوابه

هر سحر رایگان به گرمابه

سیر بودند منعم و بی چیز

مرد درونش لات بود وتمیز

لیکن امروز مرد دولتمند

غالباً ملحدیست بی مانند

نه ز وَجه حرام دارد دست

نه به نفع وطن بود پابست

نه به عنوان خمس و مال امام

به کسی می کند جوی اکرام

تا بدانجا برد مروت را

که خورد مالیات دولت را

همچو موش است رهزن خانه

یا که دلال مال بیگانه

می کند از تجملات فرنگ

شهر را پر متاع رنگارنگ

گر بپرسی که چیست آئینت

یا چه باشد به راستی دینت

گوبدت هست دین من وجدان

لیک وجدان کجا و این حیوان

پنجمین ماه در زندان

تیر و مرداد هم به بنده گذشت

مدت حبس من تمام نگشت

آب شد برف قلهٔ توچال

یخ فراوان نماند در یخچال

خنکی های قوم لیک بجاست

وز دل سردشان عناد نکاست

شد هوا گرم و گرم شد محبس

پخته گشتند مرغ ها به قفس

دم به دم محبسی به حبس رود

لیک محبس فراخ تر نشود

حبسگاه موقتی تنگ است

همه جا بین حبسیان جنگ است

در اطاقی که پنج شش گز نیست

شصت و نه محبسی نماید زیست

همه عریان ز شدت تب و تاب

گرد هم درتنیده چون گرداب

پیر هفتاد ساله در ناله

همدمش طفل یازده ساله

آن یکی دزد و آن دگر جاسوس

وآن دگر، پار بوده نوکر روس

آن یکی کرده با زنش دعوا

آن دگر قرض خود نکرده ادا

آن یکی هست مفلس ومفلوک

سند تابعیتش مشکوک

دگری گفته من طلا دارم

در دل خاک گنج ها دارم

لیک در پای میز استنطاق

کرده حاشا ز فرط جهل و نفاق

نک دو سال است کاندرین دهلیز

می کند جان و می خورد مهمیز

حبس شدن مدیر ناهید در اتاق بهار

شب بدیدم در آن سرا تختی

پهلوی تخت، مرد بدبختی

گفتم این تازه کیست گشته پدید

گفت شخصی: مؤسس ناهید

روز دیگر ز تنگی مسکن

گشت ناهید همط ویلهٔ من

گفتمش: السلام رند دغا

توکجا این

حساب ها زکجا

گر کسی گوهر مدیحی سفت

گه گهی هم حقیقتی می گفت

توکه پا تا به سر مدیح شدی

صاحب منطق فصیح شدی

پهلوی را به عرش بنشاندی

هم خدا هم پیمبرش خواندی

خوب تشخیص داده بودی تو

پا به قرص ایستاده بودی تو

با تو آخر چرا چنین کردند

چوب قهرت درآستین کردند

گفت من نیز چون تو حیرانم

سبب حبس خود نمی دانم

نامه ام بود مدتی توقیف

تا برفت ازمیان بزرگ حریف

چون که تیمورتاش گشت نگون

ماه من آمد از محاق برون

نشرکردم شماره ای سه چهار

سر به سر مدح شاه دولتیار

باز هم تر شد از قضا درِ من

به وبال اوفتاد اختر من

در شمیران خزیده بودم من

پای منقل لمیده بودم من

می نمودم حساب آینده

کلکم گشت ناگهان کنده

گشته با ما شریک زندانی

یک نفر نایب خراسانی

گرچه خود نایب پلیس است او

با من این روزها انیس است او

زن روسی گرفته در مشهد

مورد سوء ظن شدست و حسد

اینک او را به ری کشاندستند

وندرین حجره اش نشاندستند

کار او شاهنامه است و دعا

آن برای خود این برای خدا

چون خراسانی و پدردار است

بر دلم حشر او نه دشخوار است

هرکه از مردم خراسانست

دارمش دوست گرچه افغانست

زان که افغانی و تخاری زاد

همه ایرانی اند و پاک نژاد

دین جدا کردمان ز یکدیگر

لعن حق باد بر نفاق بشر

شمه ای از تاریخ خراسان

گرچه زرتشت از خراسان خاست

دین زرتشت از خراسان کاست

مردم کابل و تخارستان

گوزکانان و غور و غرشستان

بگزیدند کیش بودا را

بردریدند زند و استارا

مردم تورفان و فرغانی

بگرفتند مذهب مانی

طوس و باورد و رخّج و گرگان

نیمروز و عراق و ماه و مغان

دین پیشینه را بسر بردند

چار اخشیج ا را نیازردند

اورمزد بزرگ را خواندند

آفرین ها بر ایزدان راندند

وندرین ملک هر سه آتشگاه

قبلهٔ خلق گشت سوی اله

آذرآبادگان مزیّن شد

در وی آذرگشسب روشن شد

و آذرخوره شد به پارس مکین

در نشابور آذر برزبن

در دگر شهر و قریه با اکرام

پرتو افکند آذر

بهرام

لاجرم این نفاق دیرینه

شد درختی و بار آن کینه

خلق ایران شدند به سه فریق

شمن و زردهشتی و زندیق

دین زردشت چون اساسی بود

روشی متقن و سیاسی بود

اندر او جلوه کرد ایرانی

چیره شد بر دوکیش عرفانی

که در آن هر دوکیش صوفی وار

بود تجرید و حاصل،ترک کار

مرکزیت به غرب کشور تاخت

شرق را تابع و مسخر ساخت

مشرق از جهل کیش بودایی

شد به یغمای قوم صحرایی

گاه شد عرضگاه لشکر هون

گه ز هیتال شد خراب و زبون

پس به ایران بتاخت جیش عرب

روز زرتشتیان رسید به شب

شد نفاق جماعت زندیق

کاربرداز رهزنان فریق

خصم را ره به خانمان دادند

ره و چه را بدو نشان دادند

بود در نهب تخت و تاج کیان

یزک تازیان ز مانو یان

سرخ پوشان مزدکی آیین

شده یار عرب به جستن کین

زبن سبب شده سپاه مزدایی

صید لشکر کشان صحرایی

همه در کار زار کشته شدند

جمله با خاک و خون سرشته شدند

و آن بنای بلند داد نهاد

شد ز بیداد همگنان بر باد

شاه ایران سوی خراسان تاخت

سوی دژخیم خود هراسان تاخت

شد به مانند داریوش سوم

در خراسان شکار آن مردم

کیش بودا ز طبع ایرانی

ساخت پتیاره دیو تورانی

در زمان خلافت خلفا

همچنان بود این نقار بجا

حکایت محمود غزنوی

شد چو محمود غزنوی سوی ری

مردم ری شدند تابع وی

شهر بی جنگ وکینه شد تسلیم

زان که بودند مردمان حکیم

لیک شه دارها بپا فرمود

بر حکیمان ری جفا فرمود

بر در ری دویست دار افراشت

کرد بر دار هرکه نامی داشت

وز حکیمان و از خردمندان

کرد خلقی عظیم در زندان

همه در قلعه ها هلاک شدند

خاک بودند و باز خاک شدند

«فرخی» فتح ری به نظم آورد

در رهش فرش تهنیت گسترد

وز سخن های «فرخی» پیداست

کاین جفاهای بی عدد زکجاست

مردم رازی و عراقی را

بجز اقلیم شرق باقی را

قرمطیشان گهی نهاده لقب

گاه بی دین وگاه بد مذهب

همه را خوانده مستحق دمار

لایق

تیغ تیز و درخور دار

بد در آن سال مرگ زاینده

میر غزنی عظیم نالنده

مرض سل گرفته حلقومش

کرده از خورد و خفت محرومش

با چنان دردهای بی درمان

داد بر قتل عالمی فرمان

درد خود را ز کینه درمان یافت

پس به غزنی رسید و فرمان یافت

داشت در سینه کین دیرینه

دیر پاید چوکهنه شد کینه

خواست زان قتل عام، قرب خدای

وای ازین قربه الی الله وای

کینهٔ زردهشتی و شمنی

شد مبدل به شیعی و سنی

«سه سبدگل» کتاب بودا بود

زآن زردشتیان «اوستا» بود

«سه سبد گل» میان ناصبیان

گشت بوبکر و عمّر و عثمان

نیز نزدیک شیعه شد، حیدر

بدل زردهشت پیغمبر

همچو زردشت کز خراسان خاست

کار شیعی شد از خراسان راست

بود بومسلم خراسانی

یکی از شیعیان ایرانی

چون که بد شیعه احمد سفاح

کرد خون بنی امیه مباح

مام مامون هم از خراسان بود

از دهاقین گوزکانان بود

خون مامون به سوی مام کشید

در خراسان، از آن مقام گزید

در خراسان چو بود شیعه فزون

شد هوادار شیعیان مأمون

جانشین ساخت پور موسی را

کرد رایج شعار خضرا را

از خراسانیان حمایت یافت

جای بر مسند خلافت یافت

چون به شاهی رسید و گشت قوی

کرد تروبج مذهب علوی

باز چون مهد شیعه گشت عراق

کیش سنت به شرق کرد اشراق

سر بسر مردمان آن اقلیم

همچو زردشتیان عهد قدیم

که گزیدند از لجاج و خری

«سبد گل» به سرو کاشمری

متعصب شدند در سنت

جسته از قتل شیعیان جنت

غارت شیعیان ایران را

بنهاده لقب جهاد و غزا

لیک افغان چراست تلخ و ترش

کی برادر شود برادرکش؟!

در زمان ملوک ترکستان

بودی این کینه را مگر عنوان

بخت بد بین که قوم افغانی

کآمدند از نژاد ایرانی

مردم غزنه و تخارستان

وآن گروه نجیب پارس زبان

قتل شیعی ثواب دانستند

قتل کردند تا توانستند

آنچه محمود غزنوی در ری

کرد بیداد و گفته شد در وی

میر محمود غلجه بدتر از آن

کرد با مردمان اصفاهان

وین عجب تر که

فاضلی نحریر

کرده تاربخ قوم را تحریر

گفته در سالنامهٔ کابل

ماجرای هجوم قوم مغل

نام آن را درست بنهادست

ظلم و وحشیگری قلمدادست

لیک از آن پس به صفحه ای معدود

کرده تمجید از اشرف و محمود

هرکه محمود غزنوی دارد

کی به محمود غلجه روی آرد

میرکز هرج و مرج گشت امیر

میریش را بسی بزرگ مگیر

میرکش پیشه قتل و وبرانیست

آفت مزرع مسلمانیست

میر گردنکش کله بردار

سرش بر نیزه باد و تن بر دار

میر باید جهان کند آباد

وطن از میر، تازه باید و شاد

میرکآمد وسیلهٔ تدمیر

او چه میری است؟ مرده باد آن میر

پسر ویس را بتی دانند

میر محمود غازیش خوانند

حیف باشد سفیه سودایی

قهرمان نژاد آریایی

هرکه را شیر هندخوار بود

با سک غلجه اش چه کار بود

وان که را هست احمد ابدال

چه تفاخر به اشرف محتال

وان که راچون «وزیرفتح»سریست

ننگ باشد گرش سر دگریست

وان که دارد سوار چون ایوب

مدح دزدان کند نباشد خوب

بتر از جمله آن سفیه عنود

که رساند نژادشان به یهود

قوم افغان یهود خو نبود

این خطا قابل عفو نبود

نبود جز جهود نسل جهود

سامی و آرم بان به هم که شنود

نیست اندر زبان پختانی

اثری از لسان عبرانی

نیست جز نام تنگهٔ خیبر

از یهودی در آن حدود اثر

حیف باشد نژاد مزدایی

نسبت خود کند به یهوایی

جاهلانی که صاحب غرضند

زمره فی قلوبهم مرضند

این اباطیل ناروا سازند

تا ملل را ز هم جدا سازند

عالمانند دایهٔ کشور

از جهالت وقایع کشور

دایه گر طفل را کند اغوا

هست مسئول نزد بار خدا

نه همین دایگی نمی دانند

حق همسایگی نمی دانند

تا قلم هست درکف جهال

نشود کم ز دهر جنگ و جدال

گشت این بهر جاهلان اسباب

عالم و دین و علم کشت خراب

به صفاهان فتادم از زندان

گفتم این شعرها در اصفاهان

گفتار ششم عزیمت بهار به اصفهان و شرح آن

ماه مرداد چون به پایان شد

اثر شفقتی نمایان شد

لیک لطفی که بدتر از قهر است

پادزهری که بدتر از

زهر است

گفت با من رئیس شعبهٔ چار

که رسیده است حکمی از دربار

که ز تهران برون فرستیمت

خود بفرمای چون فرستیمت

جز خراسان که نیست رخصت آن

به کجا رفت خواهی از تهران؟

گفتم ارنیست رخصت مشهد

حبس بهتر مرا ز نفی بلد

می توانم در آن شریف مقام

زندگانی کنم بر اقوام

لیک جای دگر غریب افتم

از همه چیز بی نصیب افتم

که مرا نیست خانه و لانه

نه اثاثی فراخور خانه

هم نه آزادیئی که کارکنم

خوبش را صاحب اعتبارکنم

پس همان به که اندرین محبس

بگذرانم بسان مرغ قفس

وز سر شوق هفته ای یکبار

زن و اطفال راکنم دیدار

گفت ناچار بایدت رفتن

امر دربار را پذیرفتن

چار ناچار چون چنان دیدم

اصفهان را به حبس بگزیدم

گفتم این شهر شهر شاهانست

جای یاران و نیکخواهانست

اصفهان نیمهٔ جهان گفتند

نیمی از وصف اصفهان گفتند

دوستانی عزیز دارم نیز

چیست بهتر ز دوستان عزیز

خواستم رخصتی که در این حال

بروم شب به نزد اهل و عیال

چون که بود از وظیفه ی مردی

خواستم زوبه حجب و خونسردی

کاز پس پنج ماهه رنج فراق

امشب از جفت خود نباشم طاق

گرچه بود آن وظیفه اخلاقی

نپذیرفتش از قرمساقی

عصر زی خانه رهسپر گشتم

شب دوباره به حبس برگشتم

ظهر فردا سوار فُرد شدم

تا صفاهان ز صدمه خرد شدم

در صفاهان شدم به خانهٔ صدر

شیخ عبدالحسین عالی قدر

میهمان کرد بنده را چل روز

شرمسارم ز لطف هاش هنوز

دوستانی در اصفهان دارم

که ز هر یک صد امتنان دارم

عرضه کردند بر من آن احباب

آن یکی خانه وان دگر اسباب

سیدی نام او به علم علم

خانه ام داد از طریق کرم

آن یکی پرده داد و قالیچه

دگری فرش داد و قالیچه

سر و سامانکی به خود دادم

پس پی بچه ها فرستادم

کودکان آمدند با مادر

لَله و دایه، کلفت و نوکر

خانه ام بود برکرانه شهر

کرد ازین رو پلیس با من قهر

لاجرم دزد زد به خانهٔ ما

کرد پر شیون آشیانه ی

ما

دزد کز جانب پلیس آید

هرچه کالا برد نفیس آید

لیک گفتند این مثل زین پیش

نبرد دزد خانهٔ درویش

دزد دانا به گنج و کان زندا

دزد ناشی به کاهدان زندا

چون بدانستم این معامله چیست

وان اداهای ابلهانه ز کیست

به سرایی شدم که هست ایمن

من ز نظمیه و پلیس از من

هست آزاده ای صفاهانی

نیکمردی به نام سلطانی

نیکبختی رفیق و خوش محضر

دوستدار کمال و اهل هنر

هم خردمند و هم سخن دانست

با سواد است و عین انسانست

خانهٔ خویش را به من یله کرد

از کرم با خدا معامله کرد

نیز چون یافت تنگدستی من

گفت تقدیم تست هستی من

این تعارف ازو نپذرفتم

جز دو پنجاه قرض نگرفتم

لیک روحم رهین همت اوست

گردنم زبر بار منت اوست

خاندان امین به من یارند

همه چون «اعتماد تجارند»

وز پزشکان چو مصطفی و امین

غث معنی ز هر دو گشته سمین

دوستان دگرکه تا هستم

به عنایات جمله پا بستم

داستان مسافرت به یزد

هفته ای بود کاندر آن خانه

کرده بودیم گرم، کاشانه

مطلع مهر و ختم تابستان

کودکان رفته در دبیرستان

من به عزلت درون خانه مقیم

منزوی وار با کتاب ندیم

ناگه آمد به گوش کوبه ی در

خادم آمد به حالت منکر

گفت باشد پلیس تامینات

بر محمد و آل او صلوات

زن بیچاره ام چو این بشنید

رنگ ته مانده اش ز روی پرید

کردمش خامش و گشادم در

کرد مردی سلام و داد خبر

گفت امر آمده است از تهران

که شوی سوی یزد از اصفاهان

هست ماشین یزد آماده

بایدت رفت یکه و ساده

گفتم آیم بر رئیس اکنون

تا که آگاه گردم از چه و چون

تاختم گرم بر سرای پلیس

دیدم آنجا نشسته است رئیس

حال پرسیدم و بداد جواب

گشتم از آن جواب در تب و تاب

گفت باید برون شتابی تفت

گفتم اصلا نمی توانم رفت

کی به رفتن مجال دارم من

که نه مال و نه حال دارم من

خود گرفتم که

مال باشد و حال

چه کنم با گروه اهل و عیال

گفتم و آمدم به مسکن خویش

به تسلای خاطر زن خویش

عرض کردم به صد خضوع و خلوص

تلگرافی به دفتر مخصوص

شمه ای ز ابتلا و بد حالی

رفتن یزد و کیسهٔ خالی

لطف شه گشت سوی من معطوف

رفتن یزد بنده شد موقوف

از قراری که دوستان گفتند

هم به ری هم به اصفهان گفتند

بوده «مکرم»» در این عمل مبرم

... بادا به ریش این مکرم

وان که بندد به قول مکرم کار

او ز مکرم بتر بود صد بار

پس شش مه ز فرط بد روزی

از فشار معیشت و روزی

تلگرافی دگر نمودم عرض

به شهنشه ز فقر و شدت قرض

یا نخواند آن شه همایون فر

یا که خواند و در او نکرد اثر

پس نوشتم عریضهٔ مکتوب

با عبارات موجز و خط خوب

که اگر ماند بایدم اینجا

شود آخر حقوق بنده ادا

این عبارات نیز سود نکرد

نه همین شعله بلکه دود نکرد

به فروغی کتابتی کردم

وز قضایا شکایتی کردم

بنوشتم نظیر این ابیات

از برای رئیس تشکیلات:

کار نظم مصالح جمهور

هست مشکل تر از تمام امور

جز به بخت جوان و دانش پیر

جد و جهد و درایت و تدبیر

گاه آهن دلی و خون سردی

گاه نرمی و کدخدا مردی

گه لبی پر ز خنده چون شکر

گه نگاهی برنده چون خنجر

صبح پیش از اذان سحر خیزی

روز تا نصف شب عرق ریزی

خواندن دوسیه، دیدن اخبار

عرض کردن به شه نتیجهٔ کار

مفسدان را مدام پاییدن

خلق را روز و شام پاییدن

دسته دسته جماعت مشکوک

متفرق میان شهر و بلوک

همه را داشتن به زیر نظر

خواه در خانه خواه در معبر

سر ز سر عدو درآوردن

رازشان جمله منکشف کردن

پشت هر سرقتی پی افشردن

از عمل پی به عاملش بردن

راهزن را گرفتن اندر راه

گرچه خود را نهان کند در چاه

خط انگشت دزد را دیدن

حال جانی

ز چشم فهمیدن

شهرها را به نظم آوردن

خلق را رو به تربیت بردن

سخت مالیدن و ادب کردن

زبن یکی گوش زان یکی گردن

دیدن جمله خلق با یک چشم

لیک گاهی به خنده گاه به خشم

به یکی دست، لالهٔ رنگین

به دگر دست، دهرهٔ سنگین

خلق را داشتن به بیم و امید

گاه با لطف وگاه با تهدید

یکی از صد هزارها کار است

که به هریک هزار اسرار است

غیر ازین رنج های پنهانی

که ندانم من و تو خود دانی

من که دیرینه خادم وطنم

پادشاه ممالک سخنم

گرچه در نظم و نثر سلطانم

تابع پادشاه ایرانم

با اجانب نبوده ام دمساز

با اجامر نگشته ام همراز

چون خود از خادمان ایرانم

قدر خُدّام ملک می دانم

داغ های کهن به دل دارم

در وطن حق آب و گل دارم

کرده ام من به خلق خدمت ها

دیده ام خواری و مشقت ها

باغ معنی است آبخوردهٔ من

نظم و نثر است زنده کردهٔ من

چاپلوسانه نیست رفتارم

زان که دل با زبان یکی دارم

بعد سی سال خدمت دایم

چار دوره وکالت دایم

هست دارائیم کتابی چند

خانه و باغ و پنج شش فرزند

در زمانی که بود روز شلنگ

می شلنگید هر عصازن لنگ

بنده بودم به جای خویش مقیم

پا نکردم درازتر زگلیم

نه نمازم سوی سفارت بود

نه نیازم سوی وزارت بود

نه به شغل اداری ام میلی

نه ز انبار دولتم کیلی

بنشستم در آشیانهٔ خویش

گم شدم در کتابخانهٔ خویش

در دل خانه مختفی گشتم

غرق کار معارفی گشتم

پنج شش سال منزوی بودم

گوش بر حکم پهلوی بودم

چون که نو گشت سال پارینه

چرخ، نو کرد کین دیرینه

دستلافی طراز جیبم شد

عیدی کاملی نصیبم شد

خورده بودم برای کسب هنر

چهل و پنج سال خون جگر

در صفاهان ز فرط رنج و ملال

همه از یاد من برفت امسال

لیک ازین حال شکوه سر نکنم

شکر شه کافرم اگر نکنم

همه دانند بیگناهم من

خود گرفتم که روسیاهم من

لیک پنهان

نمی کنم غم خویش

تات سازم شریک ماتم خویش

تو امیری و صاحب جاهی

چاکر صادق شهنشاهی

زین ستمدیدگان حمایت کن

حال ما را به شه حکایت کن

هرچه بودم به شهر ری موجود

رهن شد در بر رحیم جهود

باورت نیست از محله بپرس

زان رحیم رجیم دله بپرس

بختم از خشم شاه برگشته

دستم از پا درازتر گشته

یا اجازت دهد شه آفاق

که رَوَم من به سوی هند و عراق

یا ازین ابتلا رها کندم

خط آزادگی عطا کندم

تا به کسب معاش پردازم

دفتر و نامه منتشر سازم

هم درین ماه قطعه ای گفتم

وندر آن دُرّ معرفت سفتم

قطعه

لولیئی گفت با پسر، هشدار

تا که خود را چو من سمر سازی

پسرا سعی کن که در هر فن

خویش را تالی پدر سازی

تن به ورزش سپار تا خود را

جلد و چالاک و نامور سازی

بر سر استوانه رقص کنی

وز بر ریسمان گذر سازی

خوبشتن را به قوت تعلیم

حکمفرمای شیرنر سازی

ببر ا همسر مرال کنی

شیر را جفت گوره خر سازی

بنشانی به خرس بوزینه

خرس را خنگ راهبر سازی

سگ ز چنبر برون گذاری و باز

چنبر از ریسمان به در سازی

خویشتن را به پشت پران اسب

به سر پای مستقر سازی

در فن مشت و شیوهٔ کشتی

خویش در دهر مشتهر سازی

یاکه خود را به چشم بندی و سحر

جالب دقت و نظر سازی

پنبه ای در دهان فکنده و زان

رشته هایی دراز برسازی

بیضه زیر کله نهی و از آن

جوجه ای نو دمیده برسازی

کش روی مهره را به طراری

حقه بی مهره جلوه گر سازی

یاکم از این که خویش را به جهان

مطربی جلد و باهنر سازی

هر زمان نغمهٔ دگر خوانی

هر زمان پردهٔ دگر سازی

الغرض باید ای پسر خود را

مورد حاجت بشر سازی

ورنه بگزارمت به مدرسه ای

کاندر آن سال ها مقر سازی

کنی آن علم مرده ریگ روان

وآن خرافات را ز بر سازی

تا شوی شاعر و نوبسنده

خویش

را حبس و دربدر سازی

یا چو آخوندهای بی محضر

از غم و رنج ماحضر سازی

یا شوی در اداره مستخدم

خورش از پارهٔ جگر سازی

در شکایت از خالق

چون که نومید بودم از تهران

بود قرضم فزون و فرع گران

دیدم از رهن دادن اسباب

کار مخلص شود عظیم خراب

زن خود را به رَی فرستادم

از خود او را وکالتی دادم

کز ره بیع خانه و کالا

قرض ها را کند تمام ادا

دختری خرد دارم و پسری

سال این چار وپنج آن دگری

دو فرشته دو نازنین دو ظریف

دوگل تازه و دو مرغ لطیف

هر دو هم لانه اند و هم بازی

کرده با هم به بازی انبازی

قوت قلب و لذت بصرند

مونس جان مادر و پدرند

این دو قسمت شدند وقت سفر

پسر اینجا بماند و شد دختر

من ز هجران دخت در تب و تاب

مادر از هجر پور، دیده پر آب

ای رهانندهٔ سیه روزان

رحمتی کن بر این دل سوزان

ما دوتن بیگناه و مظلومیم

همچو اطفال خویش معصومیم

خود تو آگاهی از حقایق امر

گنه زید و بیگناهی عمر

خود تو دانی که این گروه فقیر

من و چون من هزار خیل، اسیر

این همه ظلم چون پسندی تو

دست ظالم چرا نبندی تو

زن و مردی که نان به خلق دهند

هرچه آید به کف به سفره نهند

روزتا شب به خوف وبیم چرا؟

خستهٔ مردم لئیم چرا؟

زن ومردی که کودکان دارند

دل یک مورچه نیازارند

از جهان خوش به کودکانی چند

تربیت کردن جوانی چند

زن گرفتار بچه پروردن

مرد مشغول تربیت کردن

من نگویم ادیب و دانایم

ادب آموز و کشورآرایم

کم از این لااقل که من پدرم

پدر پنج دختر و پسرم

با چنین کس چنین جفا نکنند

بیگناهیش مبتلا نکنند

ور بود این پدرگنه کاری

چیست جرم کسان او باری

هفت مه زین عزیمتم شده طی

خانه ام بی اجاره ماند به ری

که بزرگان کشور و اعیان

بیم دارند از اجاره ی آن

اینت دژخیمی

و دژآگاهی

اینت نامردمی و بدخواهی

بنگر این عنف و بد مذاقی را

هم بر این کن قیاس باقی را

الغرض ای خدای نادیده

از تو چیزی کسی نفهمیده

هر به چندی ددی برانگیزی

دد نابخردی برانگیزی

مردمان را کنی دچار ددان

بخردان را شکار بی خردان

چون که کار ددان به گند افتاد

خشت آن دسته از خرند افتاد

بار دیگر خری برون آری

یا ز خر بدتری برون آری

عاقلان را کنی اسیر خران

عارفان را دچار بی خبران

اگر این است حال جمله کرات

هست یکسان نجوم با حشرات

همه لغوند عاقل و معقول

منطقی نیست آکل و ماکول

گه بسازی گهی خراب کنی

وز میان بدتر انتخاب کنی

چیره سازی معاویه به علی

خون کنی در دل علی ولی

بر بهین فرد زادهٔ عترت

پور مرجانه را دهی نصرت

جیش چنگیز را کنی یاری

خون ایرانیان کنی جاری

موجبات و علل بپا سازی

جنگ بین الملل بپا سازی

هرچه جنس بشربه جدکوشد

عاقبت جام بدتری نوشد

در تقلا چوگاو عصاری

همه بر گرد خویشتن ساری

اختیار جهان اگر با تست

از چه رو کارهاست ناقص و سست

ور ترا بر زمانه نیست نگاه

چیست پس فرق بنده با الله

ما بهشت ترا نمی خواهیم

سرنوشت ترا نمی خواهیم

فقرو ثروت بهشت و دوزخ تست

بین این دو مقام برزخ تست

در ببند این بهشت و دوزخ را

بی دخالت گذار برزخ را

هر زمان سایه ای میار برون

شخص پر مایه ای میار برون

نه همین از تو خون به دل داریم

که ز ظل تو نیز بیزاریم

«ظل» خود را گمار بر خورشید

تا ز ظل تو بفسرد جاوید

بفسرد، یخ کند، سراب شود

وین نظام کهن خراب شود

همه برهم خورند این حشرات

حشراتی که خوانده ایم کرات

آه ازین سایه های بی مایه

از سر دهر دور این سایه

بارالها به حق هشت و چهار

سایه ات را ز فرق ما بردار

آنچه گفتم تمام طیبت بود

نز سر جهل و شک و رببت بود

علم ما ناقص است وصبر کم است

عمر محدود و

رنج دمبدمست

پای بینیم و سر نمی بینیم

قفل بینیم و در نمی بینیم

همه بینیم جز وی از آغاز

غافل از روزگارهای دراز

گر از آغازمان خبر بودی

ور به فرجاممان نظر بودی

هرگز این کاستی نمی دیدیم

بجز از راستی نمی دیدیم

پیش خرُم،جهان خوش و نیکست

نزد غمگین، زمانه تاریک است

گر به ما بد رسدگناه از ماست

ور رسدنیکی آن زسوی خداست

سیل در اصفهان

در زمستان هوای اصفاهان

گشت چون زمهریر آفت جان

برف هایی دراوفتاد عظیم

شد در و دشت وکوه، معدن سیم

ماه دی جمله این چنین بگذشت

ماه بهمن هوا ملایم گشت

بس که بارید از هوا باران

سر بسر نم کشید اصفاهان

پخت نانی فطیر ابر مطیر

خلق از آن نان شدند خانه خمیر

بس که باران به سقف ها جاکرد

رویشان را به مردمان واکرد

هرزه گشتند و عیب دار شدند

بر سر مرد و زن هوار شدند

برف های پیاپی دی ماه

در در و دشت آب شد ناگاه

سیلی آمد به زنده رود فرود

که کسی را به عمر یاد نبود

بست سی وسه چشمه را سیلاب

وز دو بازوی پل برون زد آب

سیل افتاد در خیابان ها

پای دیوارها و ایوان ها

از دو سو بسته شد طریق مجال

راه باغ ز رشک و طاق کمال

گوسفند و درخت و گاو ، بر آب

گردگردان چو گوی در طبطاب

هرچه دیوار بود بر لب رود

همه یکباره آمدند فرود

قصرها در میان آب روان

همچوکشتی شدند رقص کنان

وان عمارت که خود زپا ننشست

دارد اکنون عصا ز شمع به دست

آب اگر یک وجب زدی بالا

میهمان می شدی به خانهٔ ما

پل خواجو مگو، صراط بگو

این سخن هم به احتیاط بگو

زان که بد پیش سیل غرنده

هفت دوزخ یکی کمین بنده

دوزخ ارچه دهانه می خایید

دهنش پیش سیل می چایید

جستی این سیل اگربه دوزخ راه

ننهادی اثر ز خشم اله

ور شدی جانب بهشت روان

محو کردی نشان باغ جنان

کندی از جا بهشت و دوزخ را

صاف کردی صراط و برزخ را

سیل را دیدم از

پل خواجو

چین فکنده ز خشم بر ابرو

شترک ها ز موج خیز، دوان

راست چون پشته های ریگ روان

بر سر موج هاش چین و شکن

حلقه حلقه چو غیبهٔ جوشن

بود نر اژدری دمنده چو برق

تنش در خون بیگناهان غرق

قصد صحرا نموده از کورنگ

ساخته جا به گاوخونی تنگ

زی ده و روستا شتابیده

خورده در راه هرچه را دیده

بانگ سخنش که گوش کر می کرد

از دو فرسنگ ره خبر می کرد

شهرداران به وقت برجستند

راه او را ز شارسان بستند

رخنه هایی که بود جانب شهر

زود کردند سد ز جدول و نهر

ورنه اوضاع شهر بود خراب

پل ما مانده بود آن ور آب

آخر سال

ماه اسفند نیز شد گذری

گشت سالی ز عمر ما سپری

رفت سالی که جز وبال نبود

عمر بود این که رفت، سال نبود

پنج مه زان به حبس و خون جگری

هفت ماه دگر به دربه دری

چهل و نه گذشت با اکراه

بر سرم پنجه می زند پنجاه

سر ز پنجه گرفته ام به دو دست

کاهنین پنجه اش تا شست

نرسد عمر من به شصت یقین

زیر این پنجه های پولادین

چل و پنجاه، آهنین دستند

در گلوها چو پنجه و شستند

عمر اکنون ز سال پنجاهم

دامی افکنده بر سر راهم

گر سلامت رهم ز پنجهٔ دام

چون کشم سر ز شصت خون آشام

با چنین دست کز غمم بسر است

راه پنجاه نیز پر خطر است

در شگفتم که با چنین غم و درد

سال دیگر چکار خواهم کرد!

آخر سال را خدا داناست

سال نیکو از اولش پیداست

شب عید است و من غریب و اسیر

بسته تقدیر پنجهٔ تدبیر

قرض بالای قرض خوابیده

خانه ام چون دلم خرابیده

سال پارینه هم در اول سال

قرض من بود شش هزار ربال

سال بگذشت و تازه شد نوروز

سی هزار است قرض من امروز

می رسد نامهٔ وکیل از ری

که بود بی نتیجه کوشش وی

که خریدار خانه نایابست

زان که زر در زمانه نایابست

سیم و زر گشته

در خزینه نهان

وآن خزینه نهان ز چشم جهان

یا شود خرج راه آهن شاه

یا بدر می رود ز دیگر راه

آنچه دولت ستاند از مردم

هشت عشر از میانه گرددگم

همه نادار، خلق و دارا هیچ

همه جا عرضه و تقاضا هیچ

غیر عمال دولت و تجار

باقی خلق در شکنجه دچار

تاجران هم ازین کساد فره

پس هم می زنند یک یک زه

جز دو سه لات روزنامه نگار

کز چپ و راست داخلند به کار

راست چون شاعران عهد قدیم

لب پر از مدح و سرپر از تعظیم

باقی خلق لند لند کنند

گاهی آهسته گاه تند کنند

دسته دسته به شیوهٔ قاچاق

می گریزند سوی هند و عراق

وان که چون منش پای رفتن نیست

کرد باید به رنج و زحمت زیست

بلدی خانه اش کند حرٍّاج

عوض مالیات خانه و باج

کودکانش ز درس وامانند

همه از تربیت جدا مانند

من در اینجاگرسنه و بیکار

گرد من ده دوازده نان خوار

مورد قهر و خانه بر بادم

رفته علم و ادب هم از یادم

طرفه عهدیست کز سیاست و زور

کور، شد چشم دار و بیناکور

زد به ذوق و ادب معارف جار

شد فلان، اوستاد و مرد بهار

نیستم من دریغ مرد هجا

گرچه باشد هجا به وقت، بجا

مفت خواهند جست از دستم

که بدین تیر نگرود شستم

هجو اینان وظیفهٔ عالیست

جای یغمای جندقی خالیست

حکایت کسی که با پلنگ دوستی کرد و موشان را بیازرد

گرگ خوبی ز پردلان گروه

با پلنگی رفیق شد در کوه

شده ز اخلاص، یارغار پلنگ

خورشش بودی از شکار پلنگ

بهر مخدوم خود به پنهانی

می نمودی شکار گردانی

آهوان را نویدها دادی

به سوی غارشان فرستادی

بز و پازن ز کوه می راندی

خر و گاو از طویله می خواندی

همه را با فسون وبا تدبیر

می کشاندی به صیدگاه امیر

بد در آن غار لانهٔ موشی

هریکی موش چند خرگوشی

نگرفتی پلنگ شیر شکار

از سر مرحمت به موشان کار

لیکن آن کهنه خادم ظلمه

می رساندی به موش ها صدمه

تا که روزی پلنگ خرم بود

یار غارش قرین و همدم

بود

اندکی با رفیق گرم گرفت

یار غارش حلیم و نرم گرفت

یار نادان به حیله و نیرنگ

خواست گردد سوار پشت پلنگ

دد زکبر و سخط بدو نگرید

با سرپنجه خشتکش بدرید

ازپی کشتنش نشد رنجه

دور کردش به نیم سرپنجه

کرد او را ز غار خویش برون

گشت آن یار غار، خوار و زبون

سوی ده زآن نشیمن ممتاز

با نشین دریده آمد باز

رفت تا مرهمی به ریش نهد

دارویی بر نشین خویش نهد

موش هایی کزو غمین بودند

راه و بیراه در کمین بودند

چون که باکون پاره اش دیدند

از پی انتقام جنبیدند

موش، عاشق بود به زخم پلنگ

می کند سوی زخمدار آهنگ

گر برآن زخم آید و می زد

خسته از جای برنمی خیزد

من شنودستم این سخن ز استاد

عهد با اوست هرچه باداباد

بوالفرج نیز قطعه ای دارد

وندر آن این حدیث بگزارد

الغرض موشی از میان خیزید

نیمشب بر جراحتش میزید

زخم ناسور گشت از آن زهراب

شد بنای وجود مرد خراب

مرد و کردند در زمین چالش

رو ز موشان بپرس احوالش

آن وزبری که نیست مردم دار

بهتر از اوست گرگ مردمخوار

وای آن کو به پشتوانی شاه

بر رعیت کند به کبر نگاه

دل مخلوق را بیازارد

تا دل شاه را نگه دارد

چون درافتاد بر زبان عوام

آخر از شاه بشنود دشنام

شه چودشنام داد و راند از در

میهمان می شود به قصر قجر

چون که در قصرگشت جای بجا

تیز آخر دهد به مرگ فجا

وان که آمد به نزد خلق عزیز

احترامش کنند شاهان نیز

وگر ازشاه بشنود دشنام

آفرینش کنند خیل انام

جانش این آفرین نگه دارد

عزّتش را همین نگه دارد

گفتار هفتم در سیاست و شرط ریاست

آنچه اکنون سیاستش خوانی

هست کاری عظیم اگر دانی

سخت تر زان به دهرکاری نیست

مرد این پهنه هر سواری نیست

آن که را قصد مهتری باشد

در سرش باد سروری باشد

فکرتی استوار می باید

شرط هایی به کار می باید

هست شرط نخست مهتر قوم

اعتدال مزاج و قلت نوم

دومین، قلب پاک و حزم تست

سومین،

پشت کار و عزم قویست

شرط چارم، شجاعتی به کمال

که نگردد به هر بلیه ز حال

شرط پنجم، درستی پیمان

ششمین، اعتماد و اطمینان

هفتمین، داشتن مرامی خاص

کان بود محترم بر اشخاص

تا از آن ره به عادت معهود

ببردشان به جانب مقصود

شرط هشتم بود وقار و جلال

تهی از کبر و عجب وغنج و دلال

نهمین، کتم سرّ و شرط دهم

این که داند طبایع مردم

ویژه حالات ملت خود را

جنبهء خوب وجنبهء بدرا

بشناسد به پیکر اصحاب

رگ بیدارکردن و رگ خواب

علم تاربخ و اجتماع و سیر

اندرین کار باشد اندر خور

نیز می بایدش زباده بر این

خلقتی خوب ومنطقی شیرین

همرهش زهر و انگبین باید

مهر و کینش در آستین باید

هست شرط مهم جوانمردی

نه لئیمی وبخل و بیدردی

حکایت در بخل و امساک

چون به شاهی نشست پور زبیر

بود جمع اندرو هزاران خیر

پس مرگ یزید نامه سیاه

گشت صافی جهان به عبدالله

منقرض گشته دولت علوی

متزلزل حکومت اموی

بود در زیر حکم و فرمانش

از در مصر تا خراسانش

لیک با آن همه جلالت وفر

بود مردی بخیل و تنگ نظر

گشت روزی مکدر از اصحاب

بر سر انجمن نمود عتاب

کفت خوردید جمله تمر مرا

لیک عاصی شدید امر مرا

چون بدیدند بخل و امساکش

بکشیدند سر ز فتراکش

شد تنش تیر طعنه را آماج

گشت مقتول لشکر حجاج

شه که خرماش را شمار بود

لاجرم نزد خلق خوار بود

شاه را رادی و سخا باید

تا که محبوب شیخ و شاب آید

حکایت پیشوای سمرقند

در سمرقند پیشوایی بود

خلق را حجت خدایی بود

وندرآن شهر بود سرهنگی

شحنه ای، ظالمی، قوی چنگی

به ستم خلق پیشه ور افشرد

پیشه ور شکوه پیشوا را برد

گفت شیخا برس به احوالم

زبن ستم کاره واستان مالم

پیشوا بس نبود با سرهنگ

گفت با دادخواه از دل تنگ

صبرکن تا خدا کند کاری

مر مرا دردسر مده باری

گفت با اشک تفته و دم سرد

چون تویی سر، کجا بریم این درد

سر نه تنها به تاج درخرداست

گاهگاهی هم از در

درد است

هرکرا بر سران سری باید

در سرش درد سروری باید

مهتری سر بسر خطر باشد

غم و تیمار و دردسر باشد

شیخ گنجی هزینه کرد بزرگ

تا مر آن گله را رهاند زگرک

حکایت جود و بخشش محمود

بود محمود زابلستانی

بنده زادی چنان که می دانی

پدرش را کس از بدی اندام

نخرید آن زمان که بود غلام

گشت محمود هم نشان پدر

زرد روی و دراز و بدمنظر

چون که شد صیت او بلندآهنک

وز خراسان گرفت تا لب گنگ

خویشتن را یکی درآینه دید

زشتی خویش را معاینه دید

گفت روزی وزیر دانا را

که بد آمد ز روی ما، ما را

زردرویی به روی ما بد کرد

نتوان لیک شکوه از خود کرد

پادشه را صباحتی باید

که بدو مهر خلق بگراید

ای دربغا کزین دژم رویم

نکشد مهر مردمان سویم

گفت با او وزیر روشن رای

باد پاینده عمر بارخدای

چاره این دمامت آسان ست

خود علاجش به دست سلطانست

پیش این رنگ و پیش این رخسار

پرده برکش ز دست گوهربار

گنجت آکنده است و دخل فراخ

کشورت پهن و لشگرت گستاخ

خویشتن را به گنج نامی کن

در بر مردمان گرامی کن

با زر سرخ سرخ رو گردی

زر نکو بخش تا نکو گردی

از کرم خلق درپذیرندت

رو کرم کن که دوست گیرندت

پادشه گفته وزیر شنید

جود و احسان بکرد و شد جاوید

حکایت اشرف خر

خود شنیدی حدیث اشرف خر

که مثل شد به گرد کردن زر

بود تاتار زاده ای نادان

پور تیمورتاش بن چوپان

نه کیاست نه مردمی نه شرف

نام خود ساخته ملک اشرف

پس مرگ حسن برادر خوبش

پادشه گشت اشرف بد کیش

آذر آبادگان مسخر داشت

در دل اندیشه های بیمر داشت

از دنائت به گنج شد طالب

طمع زربه طبع شد غالب

ز ستم، کار خلق یکسره کرد

هرکجا بود زر مصادره کرد

هرکه زر داشت زار شدکارش

گشت رخ زرد همچو دینارش

آن که زرخرده ای به دامان داشت

روی مانند غنچه پنهان داشت

وانکه دانگی بدست آوردی

همچو گل

در شکم نهان کردی

زان فقیران کسی که دیده شدی

شکمش همچو گل دریده شدی

همچو گل هر که در میان زر داشت

شکمش بردرید و زر برداشت

در درازای ده دوازده سال

گنج ها آکنید از زر و مال

زر پیاپی بدست آوردی

نه به کس دادی و نه خود خوردی

ظلم اشرف ز حد و مر بگذشت

عملش در زمانه شایع گشت

همه همسایگان شدند آگاه

که رعیت بری بود از شاه

میر قپچاق بود جانی بیک

تاجداری بزرگ و خانی نیک

حمله ور شد به آذرآبادان

گشت غالب بر اشرف نادان

شد گرفتار و کشته شد اشرف

جانش از تن برفت و گنج از کف

شد به وزر و وبال آغشته

هم به بخل و خری مثل گشته

هفتصد بد به سال و پنجه و هشت

کاشرف خر اسیر ترکان گشت

مثلی گشت کار اشرف خر

او مظالم ببرد و ترکان زر

حکایت احمد شاه قاجار و مال اندوختن او

این چنین بود احمد قاجار

شاه مشروطه بود و کم آزار

آنچه زر ماهیانه بگرفتی

مبلغی زان به گنج بنهفتی

دادمش من به نوبهار بسی

پند چون دُرّ شاهوار بسی

گفتم آن شه که تنگ چشم بود

دل مردم ازو به خشم بود

چون دل خلق شد به خشم از شاه

زودش از گاه افکنند به چاه

چون رعیت ز شه شود رنجه

گرددش سست زور سرپنجه

یا رعایا شوند بروی چیر

یا سپاهی بر او شوند دلیر

پیل زوری و تیز چنگالی

نکند چارهٔ بد اقبالی

نشنید و ملول گشت از من

دید بر من به دیدهٔ دشمن

من از آن روز دم فرو بستم

دیرگه لب ز گفتگو بستم

خلق از او یک به یک نفور شدند

دور بودند، باز دور شدند

روز می جست خصم فرزانه

تاکند بازیئی درین خانه

دید چون خلق را ز شاه بری

بازیئی کرد بهر شاه بری

رخ نهان کرد و اسب تازی کرد

با شه آغاز پیل بازی کرد

زد وزیران شاه را به زمین

ساخت از خود پیادهٔ

فرزین

مات شد شاه ما در اول دست

و آن پیاده به جای شاه نشست

شاه ما بد ضعیف و سست نهاد

ما پراکنده و حریف استاد

دل شه بود خوش به سیم و زرش

وز رعیت نداشت دل خبرش

گفت در غرب اگر کلم کارم

به که در شرق تاج بگذارم

لاجرم رفت خاسر و مغلوب

اخترش هم به غرب کرد غروب

شه چو از هر جهت تمام آید

امر او را زمانه رام آید

ور بود شاه ناقص از منشی

یا فزون باشد اندرو روشی

شاهیش هر چه استوار بود

از همان راه رخنه دار شود

شه گرش سوء ظن مدام بود

زندگانی بر او حرام بود

وگرش حسن ظن تمام افتد

از ره دانه ای به دام افتد

جود بیحد، کند به فقر دچار

بخل و امساک، خواری آرد بار

کبر و نخوت عدو کند ایجاد

وز تواضع جری شوند آحاد

لهو دایم ثقیل سازد خون

ثقل پیوسته می کشد به جنون

عفو و اغماض چون ز حد گذرد

جرم افراد از عدد گذرد

پادشه کاو به خلق کین دارد

خویش را روز و شب غمین دارد

کینه و قهر چون شود افزون

رود امید از میانه برون

گر کسی کرد یک خطا ناگاه

چون ندارد امید عفو ز شاه

صد خطا می کند فزون ز نخست

خون کند هر که دست از جان شست

شه قهار و خسرو خونریز

رود آنجا که نادر و پرویز

کینه جویی ز شه روا نبود

کینه جو به که پادشاه نبود

هرکرا نیست قصد پادشهی

سزدش گر نوید عفو دهی

خسروانی که عاقبت سنجند

از نصیحتگران نمی رنجند

چیره چون بیم برامید آید

آن زمان دشمنی پدید آید

وگر امید چیره گشت به بیم

خواجه گردد به بندگان تسلیم

داشت باید به مکر و فن جاوبد

خلق را در میان بیم و امید

لطف کن آن که را به تو قهر است

قهر زهر است ولطف پازهر است

صفت عدالت

آسمان ها ز دل برپا شد

وانجم از عدل عالم آرا شد

وین

سرادق که بی حسابستی

عدل اگر نیستی خرابستی

عدل اگر از میان برافتادی

اختران یک به دیگر افتادی

عدل همچون به دایره نقط است

هر طرف ظلم و عدل در وسط است

مثلست آن که مهتربطحا

گفت: خیر الامور اوسطها

هرکه داند شناخت حد وسط

نکند خود به هیچ کار غلط

عقل شاگرد و اوستاد عدلست

هرکه او عادلست با عقلست

همه استمگران جهولانند

ظالمان، جاهلان و غولانند

دیوکآمد به بدتری شهره

بوده مردی ز عقل بی بهره

جاهلانند از دوسر ساقط

گه مفرّط شوند و گه مفرط

گوئیش رو که افتی از سر بام

پس رود تا فتد ازآن سر بام

جهل با ظلم خوش درآمیزد

دشمنی ها ازین میان خیزد

راستان مردم میانه روند

ظالمان فرقهٔ کرانه روند

عقل خود از قیاس عدل بود

عقل بهر شناس عدل بود

عاقلان عادلند در دنیا

به دو لفظ اندرست یک معنا

جاهلان ظالمند یا مظلوم

مترادف بود جهول و ظلوم

در عقل و علم

خرد و داد و راستی کرم است

کژی و جهل وکاستی ستم است

عاقل ار هیچ علم ناموزد

وز ادب نکته ای نیندوزد

در جهان راه راست می پوبد

وز کژی ها کرانه می جوید

ورشود پادشاه کشور خویش

بالد از عقل عدل گستر خویش

بس که با خلق نیکخوی بود

نگسلد رشته گرچه موی بود

گرکشد خلق رشته، بگذارد

ور رها کرد او نگهدارد

وآن که را عقل و عدل نیست به طبع

الکن است ار کند قرائت سبع

علم او گر بزی و ریمنی است

گر به خورشید سرکشد دنی است

اصل هایی ز علم بگزیند

که به وفق خیال خود بیند

وان که باشد میانهٔ بد و نیک

در دلش دیو را فرشته شریک

علمش از دست دیو برهاند

در سرشتش فرشتگی ماند

وان که باشد فرشته از اول

از ملک بگذرد به علم و عمل

وای از آن دیو طبع بدکردار

که نباشد ز علم برخوردار

جاهل و پست و بی کتاب و شرور

ظالم و دون و طامع و مغرور

مفرط و پر طمع به

شهوت و کین

نه شرف نی خرد نه داد و نه دین

از حیا و وقار و مردی و قول

متنفر چو دیو از لاحول

کرده پندار و عجب بی درمان

سر او را چوگنبد هرمان

رفته درگوش او مبالغه ای

کرده باورکه هست نابغه ای

ویژه کاین آسمان ز مکاری

چندگاهی با وی کند یاری

و ابلهی چند از طریق خری

یا ز راه فریب و حیله گری

وارث کورش و جمش خوانند

داربوش معظمش خوانند

بی نصیب آید از مسلمانی

خویش راگم کند ز نادانی

نشود ابن سعد سالارش

نیز شمر لعین جلودارش

سیل سان بردَوَد به پست و بلند

نشود هیچ چیز پیشش بند

بشکند بند و بگسلد افسار

جفته کوبد به گنبد دوار

اصل های کهن براندازد

رسم هایی نوین عیان سازد

عالمان را ز خود نفورکند

عاقلان را ز خویش دور کند

دوستانش نخست پند دهند

بخردان پند سودمند دهند

او از آن پندها به خشم آید

دوستان را نکال فرماید

نیکمردان و کاردانان را

کشد و برکشد عوانان را

مردم از بیم جان سکوت کنند

مگسان مدح عنکبوت کنند

هرچه کارآگهان زبون گردند

گرد او ناکسان فزون گردند

کار افتد به دست عامی چند

نان شودپخته بهر خامی چند

چرخ چون برکشد اراذل را

گاو مرگی فتد افاضل را

چاپلوسان سویش هجوم کنند

عارفان ترک مرز و بوم کنند

فسخ گردد اصول آزادی

طی شود رسم مردی و رادی

نر گدایان به جان خلق افتند

قوم در حلق و جلق و دلق افتند

اندک اندک شوند خلق فقیر

پر شود گنج پادشاه و وزیر

جیب یک شهر می شود خالی

تاکه قصری بنا شود عالی

خلق گردند مشرف و جاسوس

ازشرف دست شسته وز ناموس

تهمت و کذب و کید و غمازی

حسد و شهوت و دغل بازی

این همه عادت عموم شود

کارفرمای مرز وبوم شود

زیردستان به شه نگاه کنند

خلق تقلید پادشاه کنند

کس به فضل و کمال رو نکند

گل جود و نوال بونکند

چون شود شورشی به برکه پدید

بر سر آیند جرم های پلید

هرچه باشد به قعر

آب، لجن

بر سر آبدان کند مسکن

می شود تیره سطح صافی آب

آبدانی بدل شود به خلاب

سازد این انقلاب ادباری

این عمل را به مملکت جاری

اهل کشور به مدت دو سه بال

می روند آن چنان به راه ضلال

که به صد سال عدل و دینداری

نتوانیش باز جای آری

دیده ای لکه ای که در یک دم

بر حریری چکد ز نوک قلم

صد ره ار شویی و کنیش درست

برنگردد دگر به حال نخست

حکایت گراز

در خیابان باغ، فصل بهار

می چمید آن گراز پست شعار

بلبلی چند از قفای گراز

بر سر شاخ گل مدیح طراز

گه به بحر طویل و گاه خفیف

می سرودند شعرهای لطیف

در قفای گراز خودکامه

این چکامه سرودی آن چامه

آن یکی نغمهٔ مغانی داشت

وان دگر لحن خسروانی داشت

مرغکان گه به شاخه گاه به ساق

مترنم به شیوهٔ عشاق

گه ز گلبن به خاک جستندی

که به زیر ستاک جستندی

خوک نادان به عادت جهال

شده سرخوش به نغمهٔ قوال

دُم به تحسینشان بجنباندی

گوش وا کردی و بخواباندی

نیز گاهی سری تکان دادی

خبرگی های خود نشان دادی

مرغکان لیک فارغ از آن راز

بی نیاز از قبول و ردّ گراز

زان به دنبال او روان بودند

که فقیران گرسنگان بودند

او دریدی به گاز خویش زمین

تا خورد بیخ لاله و نسرین

و آمدی زان شیارهاش پدید

کرم هایی لطیف، زرد و سفید

بلبلان رزق خویش می خوردند

همه بر خوک چاشت می کردند

جاهلانی که گشته اند عزیز

نه به حق بل به نیش و ناخن تیز

پیششان مرغکان ترانه کنند

تا که تدبیر آب و دانه کنند

خوک نادان به لاله زار اندر

مرزها را نموده زیر و زبر

لقمه هایی کلان برانگیزد

خرده هایی از آن فرو ریزد

مرغکان خرده هاش چینه کنند

وز پی کودکان هزینه کنند

نغمه خوانان به بوی چینه چمان

نغمه هاشان مدیح محتشمان

حمقا آن به ریش می گیرند

وز کرامات خویش می گیرند

لیک غافل که جز چرندی نیست

غیر افسوس و ریشخندی نیست

خطاب به دروغگویان مصلح نما

ای درآورده بازی اصلاح

وز تو در ناله

تاجر و فلاح

تا تو در بند شهوتی و غضب

از تو ناید به حاصل این مطلب

تا طمع بر تو پادشا باشد

طمع عافیت خطا باشد

هرچه تو ریش بیش جنبانی

دان که افسار خویش جنبانی

این سر و روی و سبلت جنبان

بهر فاطی نمی شود تنبان

مردمانی که از تو آگاهند

همگی مرگت از خدا خواهند

خویش را دایهٔ وطن خوانی

مصلح حال مرد و زن خوانی

لیک از آن دایه ای که تا بودست

سر پستان به زهر آلودست

دایه کز کودکش فراغ بود

زو دل باب و مام داغ بود

دور شو ای پلید دامن چاک

دل ما را ز دامن تو چه باک

مثلست این که سوزد از حدثان

مام را قلب و دایه را دامان

تو هم ای دایه زبن هنر بشکن

دل ما سوختی دگر بس کن

ما نخواهیم خیر، شر مرسان

منفعت پیشکش، ضرر مرسان

هرچه سرزنده بود درکشور

زنده کردی به گورشان یکسر

آن که را بود قریه ای در نور

وان که را بدکلاته ای به کجور

قصد ملک و دکانشان کردی

بعد از آن قصد جانشان کردی

این به کرمان نشسته بر سر راه

وآن گدایی کند به کرمانشاه

وان که دشتی به دینور دارد

یا به کرمانشه آبچر دارد

سرش از غصه درگریبانست

منزلش کوچه غریبانست

طبرستانیان صاحب فر

همه در ری به دوش هشته تبر

شده تاریک روزگار همه

به گدایی کشیده کار همه

هرکه خود را ز توکنارکشید

سختی از دست روزگارکشید

وان که شد با مظالم تو شر بک

ساخت خود را به حضرتت نزدیک

پس ده سال خدمت از دل و جان

یافت پاداش گور یا زندان

وان که عیب تو گفت رویاروی

وزحقیقت نگشت یک سرموی

یا بمیرد به فقر و خون جگری

یاکشد حبس و نفی و دربدری

به خراسان فتد صفاهانی

به صفاهان رود خراسانی

دور از زاد و رود وتوشه و زاد

آن به خرجرد و این به شمس آباد

اهل ملک از توانگر و محتاج

ناف

هشتند زیر بار خراج

خانهٔ خاص و عام ویران کشت

همهٔ خانه ها خیابان گشت

دکهٔ پیر زال شد میدان

لیک میدان مشق شد دکان

کاخ پیر عجوز تل کردند

پس خریدند و مستغل کردند

به چه کار این همه عقار ترا؟!

وبن همه مستغل چه کار ترا؟!

پادشا کاو ضیاع گرد آرد

خوبش را پادشاه نپندارد

ورنه کشور ضیاع پادشه است

ملک یکسر ضیاع پادشه است

ملک ضایع، ضیاع شاه، آباد

پادشاهی چنین به ملک مباد

شه کجا ملک خوبش یغما کرد

گربه باشد که زاد بچه و خورد

خسروان ملک خود چنین نبرند

همهٔ گربکان چنین ندرند

جیب مردم ز سیم و زر خالی

پر زرانبار حضرت عالی

به جز از چند صاحب منصب

وآن وزبر و وکیل لامذهب

باقی خلق جمله در تعبند

وز خدا مرگ ظالمان طلبند

در مذمت ظلم و ظالم

چون اساس زمانه گشت درست

عدل و ظلم اندر آن تعین جست

جذب و دفعی به روی کار آمد

چرخ و اجرام آشکار آمد

اختری راست و اختری کج رفت

و اختری مارپیچ و معوج رفت

بر سر بام لاجورد نگار

گرم جنبش شدند و گشت و گذار

آن که سیرش در استقامت بود

ماند باقی بر این سپهر کبود

وان که از عدل و راستی و نظام

بود بیرون، دراوفتاد از بام

هرکه جز راستی نمود نماند

هرچه بیرون ز عدل بود نماند

از میان رفت ظالم و مظلوم

عدل و ترتیب ماند و نظم و رسوم

هم به روی زمین ز موجودات

مردم و جانور، جماد و نبات

عادل و ظالمند و شوم و سعید

زشت و زیبا و نامفید و مفید

آنچه بیرون ز نظم و قاعده است

گم شود کان تهی ز فایده است

آنچه را فایدت بود بسیار

او بگیرد به روزگار قرار

هرچه بیفایده است چون کف و دود

از جهان ناپدید گردد زود

هرکه از عقل دستیار گرفت

در صف راستان قرار گرفت

تهی از ظلم و جهل می گردد

زندگانیش سهل

می گردد

ظلم جهل است و جهل تاریک است

راه این فرقه سخت باریک است

حیونات منقرضه

حیوانات سهمگین بزرگ

اژدهای سطبر و پیل سترگ

فوق عادت کلان شدند و کلفت

پرخور و بی هنر، ستنبه و زفت

از پی طعمه دُم علم کردند

بر فرودست خود ستم کردند

چون که بر ظلم رفت عادتشان

بسته آمد در سعادتشان

عقل کل شان ورای عادت یافت

وندرین خانه شان زبادت یافت

رفته رفته از این جهان رفتند

ظلم کردند و از میان رفتند

حکایت عمالقه

خود شنیدی حدیث عوج عناق

وان سهمناک مردم عملاق

مردم پسر شجاعتی بودند

فوق عادت جماعتی بودند

قدشان چون چنارهای کهن

سر و گردن چو برجی از آهن

هرچه امد به پیش می خوردند

وآنچه آمد به دست می بردند

تنهٔ گنده و شجاعت و زور

کرده بود آن گروه را مغرور

اعتنائی به کس نمی کردند

یک دم از جور بس نمی کردند

چون به دلشان ستم قرارگرفت

عقل از آن مردمان کنارگرفت

دید کایشان تهی ز فایده اند

همه بیرون ز عقل و قاعده اند

رفت نزدیک موسی عمران

گفت از این قوم داد من بستان

لاجرم بر چنان گروه دلیر

گشت مشتی جهود مفلس، چیر

باغبان کاو به باغ گل کارد

علف هرزه را برون آرد

وان درختی که نیستش ثمری

افکنندش به تیشه یا تبری

علف هرزه و درخت نرک

درگلستان نمی کشند سرک

چون که بودند ظلم کار و پلید

باغبان بیخشان ز باغ برید

تو هم ای سفلهٔ خر مغرور

که شدی متکی به قوت وزور

مر مرا چه که زر چه داری تو

نیکنامی نگر چه داری تو

شومی نفس خوبشتن بینت

مرد وزن می کنند نفرینت

ترسم از شومی تو آخرکار

شود این مملکت به مرگ دچار

کاین مثل سخت شهرهٔ دهر است

جهل یک تن، بلای یک شهر است

پادشه چون نمود نادانی

رویند کشوری به وبرانی

حکایت در معنی: الناس علی سلوک ملوکهم

چون ز عهد مسیح پیغمبر

شدصدوشصت وهشت سال بسر

پادشاهی به چین قرار گرفت

که ازو باید اعتبار گرفت

سست مغزی و «لینگ تی» نامش

در حرم بسته دائم احرامش

بود سرگرم خفت و خیززنان

خادمان

را سپرده بود عنان

تاجری بهر او خری آورد

عشق خر شاه را مسخر کرد

داد فرمان به گردکردن خر

ریش گاوی و خرخری بنگر

اسب ها از سطبل ها راندند

جای آنها حمار بنشاندند

قصر و ایوان ها پر از خر شد

نزل ها بهرشان مقرر شد

خر به عراده ها همی بستند

خرسواری شکوه دانستند

شه به هر سو که عزم فرمودی

شاه و موکب سوار خر بودی

قیمت اسب ها تنزل یافت

خر مقام براق و دلدل یافت

خلق تقلید پادشا کردند

جل و افسار خر طلاکردند

همه عراده ها به خر بستند

به خران نعل سیم وزربستند

رابضان سربسر فقیر شدند

لیک خربندگان امیر شدند

چون توجه نشد ز اسب، دگر

اسب معدوم شد به دولت خر

کار در دست خادم و خواجه

شاه سرگرم نرخر و ماچه

هرچه خر بد به شهر آوردند

اسب ها را به روستا بردند

مردم روستا سوار شدند

صاحب فر و اقتدار شدند

چون که خود را بر اسب ها دیدند

راه یاغی گری بسیجیدند

لشگری گرد شد از آن مردان

نامشان دستهٔ کُله زردان

گشت معروف در همه کشور

«لینگ تی» هست پادشاهی خر

حمله بردند بر شه و سپهش

عاقبت پست شد سر و کله اش

گشت سرگشته پادشاه خران

ملکش افتاد درکف دگران

خواه در روم گیر خواه به چین

خرخری را نتیجه نیست جز این

در مذمت سرکشی و عیب جویی

در بر مام و باب خاضع باش

امرشان را ز جان متابع باش

محترم دار پیرمردان را

قول استاد و حکم سلطان را

به قوانین مملکت بگرای

با بزرگان مخالفت منمای

اصل های قدیم را مفکن

چون کهن یافتی قدح، مشکن

عیب چیزی مکن به دم سری

بهتر از او بیار اگر مردی

گفتن عیب کس نسنجیده

می شود عادتی نکوهیده

عیب جویی چوگشت عادت تو

بسته گردد در سعادت تو

نیست کس در جهان لاف و گزاف

بدتر از مردمان منفی باف

کانچه بینند زشت می بینند

دوزخ اندر بهشت می بینند

گر ز قرآن سخن کنی برشان

خرده گیرند بر پیمبرشان

همه آکنده از خطا و خلاف

تهی از رحم و خالی

از انصاف

همه از فضل و تقوی آواره

همه بی بندوبار و بیکاره

هرچه آید به دست می شکنند

لیک چیزی درست می نکنند

هرچه رابشنوند رد سازند

هرچه بدهی ز کف بیندازند

به قبا و کلاه بد گوبند

به گدا و به شاه بد گویند

هرچه را بنگرند بد شمرند

یکی ار بشنوند صد شمرند

پی اغوای چند کودن عام

داد آزادمرد را دشنام

خوار سازند هر عزیزی را

نپسندند هیچ چیزی را

ور نشانی فراز مسندشان

سازی اندر عمل مقیدشان

با همه ادعا به وقت عمل

اندر افتند همچوخر به وحل

بتر اینجاست کاین گروه دنی

روز راحت کنند بددهنی

لیک چون سختیئی پدید آید

ظلم و بدبختیئی پدید آید

دشمنی چیره بر وطن کردد

سبب بیم مرد و زن گردد

عدل و انصاف را نهد به کنار

درکفی تیغ و درکفی دینار

این فضولان ناکس هوچی

همچو گربه به سفره مو موچی

بس که آهسته می کشند نفس

مرده از زنده شان نداند کس

در بر ظالمان ز روی نیاز

همگی پوزش آورند و نماز

پیش ظالم چو نوکر شخصی

گرم خوش خدمتی وخوش رقصی

بر آزادمرد لیک درشت

تیغی از ناسزاگرفته به مشت

در رود روزترس باد همه

هرزه لایی رود ز یاد همه

باز چون ملک با قرار آید

عدل و قانون به روی کار آید

لب به قدح عباد بگشایند

دفتر انتقاد بگشایند

غافلند از شجاعت ادبی

وز میانه روی و حق طلبی

گاه چون گرک وگاه چون موشند

گاه جوشان و گاه خاموشند

وز شجاعت که در میانه بود

این مفالیک را کرانه بود

زآدمیت که هست حد وسط

غافلند، اینت خلقتی به غلط

گرکسی سست گشت چست شوند

ورکسی سخت گشت سست شوند

عیب از اینهاست کاین خرابه وطن

نشود عدل و داد را مسکن

نوبتی هرج ومرج وآشوبست

نوبتی ظلم وقهرسرکوبست

گفت دانشوری که هر کشور

یابد آن راکه باشدش درخور

آری ایران نکرده کار هنوز

نیز نگرفته اعتبار هنوز

مردم مرده ریگش از هر باب

کم و آب و گیا در آن کمیاب

بجز از هیرمند و خوزستان

طبرستان و دیلم

و گرگان

همه کهسار و رودهای حقیر

واحه هایی درون پهن کویر

همه افتاده اند دور از هم

خلق کم، علم کم، عمارت کم

خلقش از فرط فقر و بدروزی

روز و شب گرم حیلت اندوزی

عیبجویی شدست کار همه

تیره گشتست روزگار همه

کرده دیو دروغ در دل ها

خانه ها، قصرها و منزل ها

ناپسندند خلق در پندار

بد به گفتار و زشت در کردار

بس که بدسیرتند و زشت اندیش

یار بیگانه اند و دشمن خویش

جیش چنگیز و لشگر تیمور

کشتن و غارت و تعدی و زور

ظلم ظلام و جبر جباران

دزدی عاملان و بنداران

عوض سیرت مسلمانی

خلق را داده خوی شیطانی

معنی عدل و داد رفت از یاد

صدق و مردانگی ز قدر افتاد

شد فتوّت گزاف و افسانه

راستی دام و مردمی دانه

علم شد حصر بر کتابی چند

وان کتب مرجع دوابی چند

«علم های صحیح» شد فرعی اا

اصل شد چند حیلهٔ شرعی

مردمانی که قرب نهصد سال

باشد احوالشان بدین منوال

ظلم چنگیز دیده و تیمور

سال ها لال بوده و کر و کور

گه ز شیخ و امام حد خورده

گه ز یابوی شه لگد خورده

سگ ملعون شنیده از ملا

شده از ترس، روز و شب دولا

راز دل را ز بیم رنج وگزند

باز ناگفته با زن و فرزند

کرده دایم تقیه در مذهب

پرده گسترده بر ذهاب و ذهب اا

برده شبرو به شب دکانش را

راهزن روز، کاروانش را

از کتب جز فسانه نادیده

به جز از روضه پند نشنیده

بیخبر از کتاب و از تفسیر

غیر غسل جنابت و تطهیر

جز به تدبیرهای مردانه

کی شود رادمرد و فرزانه

وای اگر باز هم جفا بیند

باز هم ظلم و ابتلا بیند

حاکمانی دد و دنی یابد

همه را گرم رهزنی یابد

عوض مفتیان و آخوندان

لشگری بیند از فکل بندان

همگی خوب چهر و بدکردار

قاضی و شحنه جِهبِذ و بندار

پای تا سر فضولی و لوسی

جملگی مفتخر به جاسوسی

آن به عدلیه خورده مالش را

برده این

یک زر و عیالش را

ملتی کاین چنین اداره شود

خواهی اندر جهان چکاره شود؟

زین چنین قوم بویهٔ اصلاح

هست چون از مسا امید صباح

ویژه کاو را ز دین جدا سازند

پاک مأیوسش از خدا سازند

غیرت و دین، شهامت و مردی

همه گردد بدل به بیدردی

چون که اخلاق ملتی شد پست

دیر یا زود می رود از دست

بارالها! تفضلی فرمای

دری از رحمتت به ما بگشای

مگذار این وطن ز دست شود

وین نژاد قدیم پست شود

کاین وطن مهد علم و عرفانست

جای پاکان و رادمردانست

دور ساز این اراذل و اوغاد

برکن از ملک بیخ جور و فساد

گفتار هشتم بازگشت به تهران در اردیبهشت 1312

آمد اردیبهشت، ای ساقی

اصفهان شد بهشت، ای ساقی

آن بهشتی که گم شد از دنیا

هر به سالی مهی، شود پیدا

وان مه اردیبهشت باشد و بس

اصفهان چون بهشت باشد و بس

جنت عدن و روضهٔ رضوان

هست اردیبهشت اصفاهان

آفتابی لطیف و هر روزه

آسمانی چو طشت فیروزه

طاق و ایوان و گنبد و کاشی

شهر را کرده پر ز نقاشی

نقشه ها هرچه خوب و دلکش تر

نقش اردیبهشت از آن خوشتر

گل شب بوش پُر پَر و پرپشت

یاسش انبوه و اطلسیش درشت

باز هم صحبت از گل آمد پیش

و اوفتادم به یاد گلشن خویش

شده ام این سفر من از جان سیر

لیک کی گردم از صفاهان سیر

دست از جان همی توان شستن

وز صفاهان نمی توان شستن

گل آسایشم به بار آمد

تلگرافی ز شهریار آمد

خرقهٔ ژنده ام رفو کردند

جرم ناکرده ام عفو کردند

قاسم صور شرح حال مرا

کرد انهی به هیئت وزرا

شد فروغی شفیعم از سر مهر

سود برآستان خسروچهر

در نهان با «شکوه» شد همدست

بر خسرو شفاعتی پیوست

نامهٔ من به پیشگاه رسید

شرح حالم به عرض شاه رسید

خواستندم ز شهر اصفاهان

این چنین است عادت شاهان

گرچه دولت رضای من می جست

التزامی ز من گرفت نخست

که به ری انزوا کنم پیشه

نکنم در سیاست اندیشه

آنچه

گفتند سربسر دادم

مهر و امضای خویش بنهادم

ره تهران گرفتم اندر پیش

تا شوم منزوی به خانهٔ خویش

شرح تفتیش کردن مأمورین دولت در راه

چون رسیدم به چند میلی ری

باد و باران وزبد پی در پی

شب تاربک و باد سرد وزان

کس و ناکس به قهوه خانه خزان

بود گردونه ایم جای نشست

خود و اطفالم اندر آن دربست

بار و کالای خانه بسته به هم

بار کرده در آن ز پشت و شکم

رختخواب و مسینه و اسباب

جامه دان و لباس و فرش وکتاب

بود قصدم که هم در آن سر شب

بدوانیم سوی ری مرکب

سی و شش ساعتست تاکه مدام

خواب بر چشم ما شدست حرام

باید امشب رسیم با خانه

تا نماییم خواب جانانه

مام در انتظار طفلان است

(«مهری» از یاد مام گریانست

من ز بی خوابی وتعب خسته

دو شبانروز دیده نابسته

تند راندیم با هزار امید

حسن آباد شد ز دور پدید

چند ماشین قطار استاده

همه از بهر حرکت آماده

یکی آینده و رونده دگر

آن یکی لنگ و آن دگر پنجر

بر در قهوه خانه مردی چند

راهداری و رهنوردی چند

روستایی گرفته بار الاغ

قهوه چی زر شمرده پیش چراغ

پاسبانی به کف گرفته تفنگ

شوفری با مسافران در جنگ

بود قصدش که شب درنگ کند

وندر آن قهوه خانه لنگ کند

پاسبان با کمال بی دردی

بود ناظر ولی به خونسردی

بیوه ای زان شُفُر شکایت کرد

پاسبان از شُفُر حمایت کرد

که توقف در آن مغازهٔ دود

داشت از بهرشان فراوان سود

چون بخوردند کودکان همه چای

به شوفر گفتم ای رفیق مپای

زود بنزین بریز و گاز بساز

که شبی تیره است و راه دراز

که به ناگه یکی بیامد پیش

گفت باید کنیمتان تفتیش

چون که چیزی نبودم اندر بار

ننهادم به مشت او دینار

گفتمش با لبی پر از خنده

بوی خیری نیاید از بنده

هرچه خواهد دلت پژوهش کن

چیزی ار یافتی نکوهش کن

رفت و بگشود جمله بار مرا

سخت دشوار کرد کار مرا

بندها را زیکدگر ببرید

تنگ ها را

چو رهزنان بدربد

جامه دان های من به خاک انداخت

بارها را ز هم پریشان ساخت

فرش ها را به راه چید همه

رخت ها را به گل کشید همه

کودکان را یکان یکان آورد

بغل و جیبشان تفحص کرد

داد آواز و زالی آمد پیش

تا زنان را همی کند تفتیش

جست و پیمود آن تُنُک مایه

جیب و جوراب کلفت و دایه

بود زنبیلکی به بار اندر

شیشهٔ می در آن چهار اندر

گفت می بی جواز ممنوع است

هست قاچاق و غیر مشرع است

گفتمش این شراب شیراز است

سالخورده ست و خانه انداز است

این شراب از حکیم دستور است

داروی چند طفل رنجور است

گر به تهران شراب دارد باج

در صفاهان و پارس نیست خراج

گفت از امروز کرده اند اعلان

باج دارد شراب اصفاهان

گفتم امروز اگر شدست اعلام

که می بی جواز هست حرام

من دو روز است تا از اصفاهان

رخت بستم به جانب تهران

گفت بی فایدست چون و چرا

حکم قانون ندارد استثنا

بایدت سر به حکم عرف نهی

پنج تومان و نیم جرم دهی

پس نشست و نوشت با مس مس

قصه را چند صورت مجلس

چون به هریک نهاد صحه رئیس

صحه کردند پاسبان و پلیس

پنج تومان و نیم زر دادم

می و زنبیل هم بسر دادم

جمع کردم، لبی پر از دشنام

رخت و کالای خود ز شارع عام

دو سه ساعت درین بسر بردیم

ساعتی نیز آب و نان خوردیم

قهوه چی برد باقی زر و مال

ماندهٔ دزد را برد رمّال

چرب کردند سبلتی یاران

من و اطفال مانده در باران

شب ما برگذشت از نیمه

کودکان خسته، من سراسیمه

برنشستیم از آن کریوهٔ آز

بگرفتیم پیش، راه دراز

تا سحر چرت بود و خمیازه

تا رسیدیم ما به دروازه

ساعتی هم در آن مکان ماندیم

مبلغی سیم نقد افشاندیم

تا از آن نقد، مهتر بلدی

نسیه سازد سعادت ابدی

بود القصه وقت بوق سحر

که نمودیم سوی شهر گذر

با تنی خسته و خیال پریش

برسیدیم

تا به خانهٔ خویش

لب چو از قند یار بوسه گشاد

تلخی این سفر برفت از یاد

پس چندی، از انحصارکسی

آمد و خواست عذر رفته بسی

گشت خستو که آن پلید نژاد

زر ما برده از ره بیداد

شیشه های شراب را آورد

پنج تومان و نیم را رد کرد

لیک افسون کان شراب لطیف

فاسد و ترش گشته بود و کثیف

وان دغل کاردار کافر کیش

هست مشغول نابکاری خوبش

به خدایی که هست واقف راز

زانچه گفتم یکی نبود مجاز

باشد احوال ملت ایران

مثل آن شراب اصفاهان

که برندش به زور و آب کنند

ضایع و فاسد و خراب کنند

ور پس از مدتی دهندش باز

باد رحمت به سرکه و به پیاز

این اداره چیان دزد و دغل

همه هستند غرق مکر و حیل

نه امانت نه حس ملیت

نه وظیفه نه پاکی نیت

گونی این ها هراول تترند

حاش لله که از تتر بترند

همگی بی عقیده و ایمان

بسته با دزد و راهزن پیمان

جملگی بارگردن من و تو

شغلشان لخت کردن من و تو

همه با هم مخالف و دشمن

روی هم رفته دشمنان وطن

وان که باشد امیر این دزدان

هست باری نظیر این دزدان

وزرا را صفای نیت نیست

اُمرا را غم رعیّت نیست

آن که در بند سیم و زر باشد

به رعایا کیش نظر باشد؟

راهی ار سازد و خیابانی

کارگاهی و کاخ و ایوانی

همه از بهر سود خویش کند

یا زبهر نمود خویش کند

تا از این ره شود به کار سوار

بنهد گنج درهم و دینار

مهتر خانه چون زند تنبک

پای کوبند کودکان بی شک

شرح ملاقات آیرم رئیس شهربانی

در «اوین» داشتم گلستانی

باغ و آب و درخت و ایوانی

پر ز سیب و گلابی و شفرنگ

آب جاری در او روان ده سنگ

صاف و هموار ساخته راهش

رفته گردونه تا به درگاهش

سردسیری به دامن کهسار

سر بهم داده گلبن و اشجار

چون به منزل میان نمودم سست

بگرفتم شمار قرض،

نخست

گفتم این وام ها بباید داد

سر بی وام بر حصیر نهاد

خفته بی وام بر نمد خوشتر

که به سنجاب و وامخواه بدر

وام کز بهر صنعت و پیشه است

گر کشد دیرتر چه اندیشه است

ور ستانی و نوش جان سازی

بایدش زودتر بپردازی

خواستم زود مرد دلالی

کارپرداز و پاچه ورمالی

سیدی چیره در زبانبازی

گرم در پشت هم دراندازی

سخنش پخته لهجه اش جدی

قسم او خدایی و جدی

گفتم این باغ را برو بفروش

ده دو حق الحباله بادت نوش

دین ازین رو زری توان اندوخت

رفت و آن باغ را چون برق فروخت

زرگرفتم به وام ها دادم

با دلی خون به کنجی افتادم

زی فروغی شدم نخستین بار

تا ببینم چه کرد بایدکار

میر نظمیه را هم اندر حال

دیدم وکردم از نیاز سوال

تا گناهان من بیان سازد

جرم ناکرده ام عیان سازد

تا بدانم که چیست تکلیفم

نکند کس دوباره توقیفم

گفت سربسته گویمت رازی

تا خود آن را به فکرحل سازی

فکر کن تا به روزگار کهن

دین ظلمیت بوده برگردن؟

از ره سهو یا ز راه هوس

ستمی رفته است از تو به کس؟

مگر افشانده ای زکج رایی

تخم ظلمی به عهد برنایی

تخم ظلم تو ظلم بار آورد

وقت پیریت درکنار آورد

زانتقام قضا هراسانم

ظلم ظلم آرد این قدر دانم

چون صمیمانه بود اطوارش

عجب آمد مرا زگفتارش

بلعجب وار یافتم سخنش

دوختم دیده بر لب و دهنش

گفتم ار من بدی به کس کردم

از سر جهل یا هوس کردم

توکه با من به عمد بدکردی

بی شک آن بد به حق خودکردی

زین بدی ها قرین آفاتی

سخت مستوجب مکافاتی

گفت دارم بدین حدیث اقرار

که مرا سخت باشد آخرکار

چون بدین جا رسید این تقریر

سخن اندر سخن فکند امیر

عذر خود خواست زان جفاکاری

استمالت نمود و دلداری

گشتم از نزد آن ستمگر باز

غرق اندیشه های دور و دراز

دهن از بحث وگفتگو بستم

لب ز لا و نعم فرو بستم

گفتار نهم در تغییر اوضاع

کار کشور گرفت لون دگر

شه به ترکیه بست رخت سفر

از میان

رفته اسعد و تیمور

شده «آیرم» زمامدار امور

گشته دولت به کارهاگستاخ

مردم از بیم رفته در سوراخ

یک طرف دستبرد مالیه

یک طرف گیر و دار نظمیه

غافل از قهر حی لم یزلی

همه گرم شرارت و دغلی

ملاقات دوم با آیرم

پس چندی امیر دولت بار

داد در قرب بزم خویشم بار

سخن از هر دری بکار آورد

پس حدیثی ز شغل و کار آورد

گفت تا کی ز ما کناره کنی

ییری و ضعف را بهانه کنی

تو به کار قلم توانایی

در سیاست خبیر و دانایی

از خموشی چون تو گوینده

نه خدا راضی است و نی بنده

نظم و نثرت روان و با اثر است

در کلامت حلاوتی دگر است

چند بنشینی از پس زانو

پای نه پیش و کن کما کانوا

که فلان و فلان خر و خامند

در بر خاص و عام بد نامند

نیست یک ذره در حناشان رنگ

می نویسند لیک پوچ و جفنگ

حاجت ما روا نمی سازند

درد کس را دوا نمی سازند

فکر در دستگاه ایشان نیست

پشمی اندر کلاه ایشان نیست

جمله با چشم و گوش، کور و کرند

روزنامه نو یس و بی خبرند

از هنر نیست نزدشان خبری

نبود در کلامشان اثری

باز کن روزنامه ای چو نگار

وز هنرهای خود بیا و بیار

از تو سامان و ساز و پیرایه

وز من ابزارکار و سرمایه

گفتمش من به کار چالاکم

بشنو تا ز چیست امساکم

کارها با تناسب آید راست

کار کان بی تناسب است خطاست

این نویسندگان که بردی نام

همه با هم مناسبند تمام

اهل این سبک و مرد این عصرند

هریکی در مناسبت حصرند

این سیاست که داری اندر پیش

مردمی بایدش مناسب خویش

چون مهندس شود کریم آقا

هست معدنچی اولین بنا

پادوانی حقیر و بی مایه

از قضا گشته صاحب پایه

همه تغییر داده نام و نشان

هر یکی گشته مهتری ذیشأن

بنهاده به خویش بی ترتیب

لقب خانواده های نجیب

جاهلی گول، مولوی شده است

سیدی ترک، کسروی شده است

گشته بقال زاده، ساسان پور

شده پورکیان، فلان مزدور

منشی

میر قاین ازلوسی

شده همنام شاعر طوسی

خلق را کرده است زنده به گور

مردگان را نموده نبش قبور

آن یکی نام بوذری بگرفت

وآن دگرشدجمهری اینت شگفت

پیش از اینها بزرگمهر وزیر

گشت بوذرجمهر در تحریر

در دل خلق داشت مأوائی

لاجرم گشت نام بنائی

بس بنای ظریف بود به شهر

برده هریک زلطف صنعت بهر

ویژه دروازه های شهر قدیم

همگی یادگار ذوق سلیم

هر یکی را بها و ارز دگر

ساخته هر یکی به طرز دگر

از درون و برون پر از کاشی

نغز و رنگین چو لوح نقاشی

کند بوذرجمهری از بن و بیخ

ایمن از لعن و فارغ از توبیخ

جای طاق و مناره و ایوان

ساخت میدان و حوض،آن حیوان

تیشه بر قرص آفتاب گماشت

جای آن آفتابگردان کاشت

کند از ریشه طاق الماسی

جان آن کاشت لاله عباسی

طرفه هنگامه و الالائیست

بلعجب بربشول و غوغائیست

در چنین گیرودار وانفسا

من و مثل مرا برندکجا

چون کنایات من ز حد بگذشت

نکته هایش ز حصر و عد بگذشت

میر آهسته زهرخندی کرد

کشف سر نهفته چندی کرد

عاقبت گفت کاین گرانجانان

همه خواهندشد سبک ز میان

شاه داند که کیستند اینها

وز چه جنسند و چیستند اینها

جنیانی به صورت انسند

سربسر نادرست و ناجنسند

شه شناسد یکان یکان را خوب

همه را زود می کند جاروب

کرد خواهد شهنشه ایران

کار با مردمان با ایمان

که وطنخواه و معتقد باشد

خدمت خلق را معد باشد

گفتم ای نیک بین خوش فرجام

کار شد دیر و قصه گشت تمام

تمثیل

مردی از فاقه در امان آمد

کارش از گشنگی به جان آمد

دید درکوی لاشهٔ مردار

روزه بگشود بر چنان افطار

یافت با لاشه مرد را، یاری

گفت زنهار! مرد و مرداری

زین حرام ای رفیق دست بدار

تا دهد خوشهٔ حلالت بار

گفت کم گوی از حرام و حلال

کار جانست، نیست فرصت قال

تا دمد خوشهٔ حلال از دشت

من مسکین حرام خواهم گشت

تا شود امتحان شاه تمام

نیکمردان شوند صید لئام

چون ملک تجربت

تمام کند

هم مگر رستخیز عام کند

کاهل اصلاح دردسر بردند

یا بکشتید یاکه خود مردند

داستان کاردار

کارداری براند گرم به دشت

شامگاهان به قریه ای بگذشت

لقمه ای خورد و جرعه ای پیوست

دیده بر هم نهاد خسته و مست

تاکه از باغ خاست بانگ خروس

خواجه برجست خشمناک و عبوس

گفت کاین مرغ بلهوس شومست

یاوه گوی و فراخ حلقومست

داد فرمان به مهتر و پاکار

کز خروسان برآورند دمار

هرچه آنجا خروس بدکشتند

خاک با خونشان بیاغشتند

نیمشب خواجه چون به بستر خفت

با ندیمی از آن خویش بگفت

چون بخواند خروس صبح ای یار

خیز و ما را ز خواب کن بیدار

گفتش ای خواجه اندربن ماوی

صبح خوانی دگر نماند بجا

سر بریدی خروسکان را باز

مرغ سرکنده کی کند آواز

فرار آیرم از ایران

میر لشگر ز من مکدر گشت

تاکه شاهنشه از سفر برگشت

چون درآمد شه از سفربه حضر

میرلشگر ببست بار سفر

پسری نوجوان و رعنا داشت

شد جوانمرگ، اینت بدپاداشت

بود داماد شاه آن فرزند

چون پسر مرد، سست شد پیوند

دخل ها کرده بود و دزدی ها

ناسزاها و زن بمزدی ها

گربهٔ دزد بود مردک پست

سینه دردی بهانه کرد و بجست

کارها بهر شاه ساخته بود

خوب ارباب را شناخته بود

آخرکار اسعد و تیمور

او ز نزدیک دید و ما از دور

چند ملیون ز خوان یغما زد

پاچه را ورکشید بالا زد

علقهٔ خانمان ز هم بگسیخت

ور جلا زد سوی فرنگ گریخت

ناخوشی را بهانه کرد آنجا

طلب آب و دانه کرد آنجا

چند ماهی حقوق و جیره گرفت

عاقبت هم هزار لیره گرفت

دانه پاشید شه که باز آید

طایر جسته کی فراز آید

این زمان در فرنگ آزاد است

کیسه پرپول وکله پر باد است

تا سپهرش کجا جواز دهد

کانتقام گذشته باز دهد

وآن سخن را که گفته بد با من

باش تا کی بگیردش دامن

در ریاست سرپاس مختاری

داد شه جای او به مختاری

صبح پیدا شد از شب تاری

با من آیرم بگفته بودکه شاه

اشقیا را براند از درگاه

برگزیند ملک چو بیداران

نیکمردان به جای بدکاران

آن سخن شد

درست بی کم و بیش

گفته اش راست گشت درحق خویش

زان که مختاری است پاک و نبیل

راست گوی و درست قول و اصیل

دودمانش قدیم و خود نامی

دور ازحرص و آز و خودکامی

وز فن شهربانی آگاهست

زین سبب برگزیده شاه است

گرچه یک گل شکفت ازین گلزار

کی ز یک گل شود پدید بهار

باز هم خاطرم تسلی دید

که به تاربکی این تجلی دید

می توان داشت،چون سپیده دمید

آرزوی دمیدن خورشید

ور یکی گل شکفت درگلشن

می توان گفت چشم ما روشن

ویژه این دستگاه پر اسرار

که بود سرپرست خلق دیار

درکف اوست اختیار همه

مال و ناموس وکار و بار همه

سازد ار خواهد از عناد و هوس

از پشه پیل و از عقاب مگس

کند از قدرت شهنشاهی

کارهایی غلط چو درگاهی

قدرت شاه را سپر سازد

مایهٔ وحشت بشر سازد

کند از جهل همچو بلهوسان

مردم و شاه را ز هم ترسان

یا چو آیرم زشه نپرهیزد

بخورد هرچه هست و بگریزد

باری امروز ایمنیم ازین

که عسس عادلست و شحنه امین

گرچه اینجا هم از طریق مثال

یادم آمد شراب پارین سال

که چو افتاد درکف نادان

گشت فاسد شراب اصفاهان

اندربن چند سال گمراهی

ز آیرم دزد و سفله درگاهی

این اداره خراب و ضایع گشت

ستد و دادِ رشوه شایع گشت

پاسبان وکلانتر و شبگرد

همه دزدند و ناکس و نامرد

دخل و کلاشی است کار پلیس

گفتن ناسزا شعار پلیس

ویژه که امسال از تفضل شاه

رفت فرمان به کار رخت و کلاه

عرضه کم گشت و شد تقاضا پیش

قیمت افزوده شد به عادت خویش

شد بهای کلاه مظلومان

از دو تومان به پانزده تومان

آن دکان دار رند بازاری

گشته گرم کلاه برداری

تنگدستان تعللی کردند

در خریدن تأملی کردند

تا به فرصت زری به دست آرند

بر سر خود کلاه بگذارند

پاسبان و کلانتران محل

فرصتی یافتند بهر عمل

کله کهنه هر که داشت به سر

شد به تاراج پاسبان گذر

« کُلَه پهلوی» ز کهنه و نو

شد به دست پلیس

شهر چپو

بی خبر زان که فرصتی باید

تا کلاه نو از فرنگ آید

کار بازار معتدل گردد

خواست با عرضه متصل گردد

باری، این جبر و شدت ناگاه

بود تنها به طمع چند کلاه

وز کف خلق سی چهل ملیون

شد برون زین تشدد قانون

اینت بی مایگی و بی حلمی

خام طمعی و جهل و بی علمی

داستان انقلاب خراسان

و آن قضایا که در خراسان بود

هم ز جهل پلیس نادان بود

که به یک روز پاسبان بلد

راند قانون به مردم مشهد

کرد نسخ کله بهانهٔ خوبش

شد به دنبال آب و دانهٔ خوبش

به گمانش که کاری آسانست

لیک غافل که این خراسانست

مردمانی به کار دین پابست

همه پابند آن شعارکه هست

خلق کم مایه و کلاه گران

شدت پاسبان مزید بر آن

رسته ها بسته گشت و غوغا شد

انقلابی عظیم برپا شد

گرد گشتند خلق در مسجد

بهر پاس شعار خویش بجد

تلگرافی به شه فرستادند

کس بدان پیشگه فرستادند

شه ندانست عیب کار کجاست

چون ندانست، گم شد از ره راست

داد فرمان که قتل عام کنند

کارشان در شبی تمام کنند

لشگری گردشان گرفت به شب

برشد ازآن حظیره بانگ و جلب

پاسبان و سپاهی از هر سوی

با فقیران شدند روباروی

بگرفتندشان به تیغ و به تیر

به فلک برشد آه وبانگ نفیر

صحن مسجد، به خون شد آغشته

نیمه ای خسته نیمه ای کشته

همگی را سحر برون بردند

مرده و زنده خاکشان کردند

محشری بیگنه هلاک شدند

خاک بودند و باز خاک شدند

آن جنایت که ناگهانی بود

همه تقصیر شهربانی بود

این اداها که عین گمراهیست

یادگار اصول درگاهیست

کاو نه تعلیم پاسبانی داشت

خوی دژخیمی و عوانی داشت

بود هتاک و ناکس و نامرد

دیگران را به خوی خود پرورد

هست دیری کزین اداره جداست

لیک آثار او هنوز بجاست

در صفت پاسبان

پاسبان باید از نژاد اصیل

تا کند عیب خلق را تعدیل

پاسبان دوستدار خلق بود

رهبر و غمگسار خلق بود

پاسبان باید آدمی زاده

مشفق و نیکخوی و آزاده

پاسبان گر نه بی نیاز بود

دست او هر طرف دراز بود

رشوه خواره

نه پاسبان باشد

بلکه او شبرو و عوان باشد

روز روشن میانهٔ برزن

چارقد برکشیدن از سر زن

در بر خلق مویش آشفتن

لت زدن، زشت و ناسزا گفتن

پای ببریدن از پی پاپوش

یا پی گوشواره کندن گوش

نه سزاوار پاسبانانست

کاین عمل شیوهٔ عوانانست

کارشان نیست در خلا و ملا

جز که جفت و جلا و بند و بلا

عامه دزدند و ابله و بدروز

پاسبان نیز قوز بالاقوز

کار اهل صلاح و ستر و عفاف

هست مشکل دراین بزرگ مصاف

گفتار دهم در صفت زن گوید

چادر و روی بند خوب نبود

زن چنان مستمند خوب نبود

جهل اسباب عافیت نشود

زن روبسته تربیت نشود

کار زن برتر است از این اسباب

هست یکسان حجاب و رفع حجاب

ای که اصلاح کار زن خواهی

بی سبب عمر خوبشتن کاهی

زن از اول چنین که بینی بود

هیچ تدبیر، چاره اش ننمود

گر قوانین ما همین باشد

ابدالدهر زن چنین باشد

زن به قید حواس خمس دراست

زن نمودار سادهٔ بشر است

زن کتاب طبیعت ساده است

زن ز دستور حکمت آزاده است

زن اگر جاهلست اگر داناست

خودپسند است و خویشتن آراست

کار او با جمال و زبباییست

هنر و پیشه اش خودآراییست

گر نخواهی که بستن بنماید

به سرتوکه بیش بنماید

باید آزاد سازیش ز قفس

تا فرود آید از هوا و هوس

تو مپندار خوی منکر زن

رود ازبیم دوزخ از سر زن

زن به مردان دلیر باشد و چیر

بر خدا نیز هست چیر و دلیر

لابه وآه و اشگ و زاری او

هست هرجا سلاح کاری او

کار با این سلاح برنده

می کند با خدا و با بنده

زن خدا را ز جنس نر داند

در دلش لابه را اثر داند

زن که با شوی خودوفا نکند

از خدا نیز هم حیا نکند

علم های خیالی و نقلی

دوست دارد، نه فکری و عقلی

زن دانا اگر بود مغرور

شاید ار باشد از خیانت دور

دگر آن زن که آزموده بود

داستان ها بسی شنوده بود

سوم آن زن که هست شوهردوست

شوهرش نیز دل سپردهٔ اوست

چون ازین بگذری به دست قضاست

یند و اندرز و

قیل و قال، هباست

در صفت زن خوب

زن شناسم به روی همچو نگار

مالک ملک و درهم و دینار

مشربی باز و فکرتی روشن

بی عقیدت به گلخن و گلشن

شوهری زشت و ابله و بدخو

با زنان بلایه هم زانو

این چنین زن اگر رود به حریف

یاگزیند یکی رفیق ظریف

هست کمتر به فتوی بنده

در بر عقل و عرف شرمنده

پای مذهب نیاید ار به میان

نتوان کرد سر منع بیان

هست بهرش گشاده راه ورود

منع مفقود و مقتضی موجود

با چنین حال پارساکیش است

پاسدار شرافت خویش است

ترک عهد وفا نکرده هنوز

دست از پا خطا نکرده هنوز

اینت اعجوبه و دلیر زنی

قهرمانی بزرگ و شیرزنی

افتخار رجال و فخر نساست

او نه زن، سرو بوستان وفاست

راستی کفش پای این سره زن

به از آن مرد ابله کودن

که به چونین زنی وفا نکند

خاک پایش به دیده جا نکند

صفت زن بد

نیز دانم زنی ثقیل وگران

در عزای حسین، جامه دران

خاندانش مقدس و مومن

شوی برنا و خود کثرالسن

پای بند امید و بستهٔ بیم

به نعیم بهشت و نار جحیم

بوده زایر به کربلا و حرم

ننموده رخی به نامحرم

شوهری مهربان و خوب و ظریف

پاکدامان و گرم جوش و حریف

با همه زفتی و گرانی زن

شوی قانع به مهربانی زن

این زن ار لغزشی کند شومست

در بر عقل و شرع، مذمومست

با چنین حال، دیو راهزنش

کرده جا در میان پیرهنش

چادری نیمدار کرده بسر

با کنیزی نهاده پای بدر

شوی غافل ز کار همخوابه است

به گمانش که زن به گرمابه است

لیک آن قحبه خفته زیر کسان

صبح تا ظهر خورده ...کسان

دل ازین روسپی گسیختنی است

خونش درهرطریقه ربختنی است

در طبیعت زن

راست خواهی زنان معمایند

پیچ در پیچ و لای بر لایند

زن بود چون پیاز تو در تو

کس ندارد خبر ز باطن او

نیست زن پای بند هیچ اصول

بجز از اصل فاعل و مفعول

خویش را صد قلم بزک کردن

غایتش زادن است و پروردن

در طبیعت طبیعتی

ثانی است

کارگاه نتاج انسانی است

زن به معنی طبیعتی دگر است

چون طبیعت عنود و کور و کر است

هنرش جلب مایه و زاد است

شغل او امتزاج و ایجاد است

آورد صنعتی که جان دارد

هرچه دارد برای آن دارد

شود از هر جدید و تازه کسل

جز از آن تازه کاو رباید دل

دل رباید که افتدش کاری

و افکند طرح جان جانداری

گل و پروانه

بامدادان به ساحت گلزار

بنگر آن جلوهٔ گل پر بار

گویی آن رنگ و بو وسیلهٔ اوست

تا کشد جرعه ای ز ساغر دوست

گل که پروانه را به خویش کشد

هم ز پروانه جرعه بیش کشد

هست پروانه قاصد جانان

به گل آرد خبر ز عالم جان

گرچه نوشد زشیرهٔ دل او

زی گل آرد خمیرهٔ دل او

هست بی شک خمیرمایهٔ گل

صنع استاد کارخانهٔ کل

چیست گل، کارگاه زیبایی

مایهٔ حیرت تماشایی

کیست پروانه، رهزن گلزار

غافل از این بنای پر اسرار

می رود پرزنان به سوی حبیب

می زند بوسه ها به روی حبیب

چون زند بوسه ای به وجه حسن

گل از آن بوسه گردد آبستن

ور تو پروانه را ببندی پر

مایه گیرد گل از طریق دگر

بامدادان نسیم برخیزد

با گل نازنین درآمیزد

زان وزنده نسیم نافه گشا

بارور گردد آن گل رعنا

چون که دوشیزگیش گشت تمام

مایه در تخمدان گرفت مقام

حاصل آید ازین میانه نتاج

وز سر سرخ گل بریزد تاج

گل خندان بپژمرد ناگاه

شود آن زیب و رنگ و بوی، تباه

این همه رنگ و بوی و جلوه و ناز

مستی و عاشقی و راز و نیاز

بهر آنست تا ز گلشن جان

نگسلد جلوهٔ رخ جانان

شعور پنهان و شعور آشکار

دو شعور است در نهاد بشر

آن غریزی و این به علم و خبر

آن نهانست و این دگر پیدا

و آن نهانی بود به امر خدا

آن شعوری که از برون در است

پاسدار تمدن بشر است

و آن کجا ناپدید و پنهانیست

پاسبان نژاد انسانیست

دین و آیین و

دانش و فرهنگ

از شعور برون پذیرد رنگ

لیک جان ها از این شمار جداست

کار جان با شعور ناپیداست

آنچه را روح و نفس و دل خوانی

هست جای شعور پنهانی

مغز جای شعور مکتسب است

لیک دل جایگاه فیض رب است

هست پُر زین شعور، قلب زنان

چون شنیدی کشیده دار عنان

با زنی بشکامه گفتم من

کاز چه با خویشتن شدی دشمن

شوهری داشتی و سامانی

آبروبی و لقمهٔ نانی

کودکانی ز قند شرین تر

گونه هاشان ز لاله رنگین تر

از چه رو پشت پا زدی همه را

به قضا و بلا زدی همه را

دادی از دست کودکان عزیز

آبرو ربختی ز شوهر نیز

دادی از روی شهوت و بیداد

آبروی قبیله ای بر باد

شده ای هرکسی و هر جایی

روز و شب گرم صورت آرایی

زود ازین ره تکیده خواهی شد

چون انار مکید خواهی شد

چون شدی پیر، دورت اندازند

زنده زنده به گورت اندازند

خویش را جفت غم چراکردی؟!

بر تن خود ستم چرا کردی؟

پاسخم داد زن: که گفتی راست

لیکن آخر دلم چنین می خواست

نیست زن را به کار سر، سروکار

کار او با دل است و این سره کار

عقل را مغز می دهد یاری

عشق را دل کند هواداری

هرکه با عشق طرح الفت ریخت

رشتهٔ ارتباط عقل گسیخت

زن و عشق و دل وشعور نهان

مرد و عقل و نظام کار جهان

من ندانم پی صلاح بشر

زبن دو مذهب کدام اولی تر

گر دل و مغز هر دو یار شدی

عقل با عشق سازگار شدی

جای بر هیچ کس نگشتی ننگ

آشتی آمدی و رفتی جنگ

مام نگریستی به کشته پسر

کس نخفتی گرسنه بر بستر

نشدی دربدر زن بیوه

شده از مرگ شوی کالیوه

و آن تفنگی که می زند بدو میل

چوب و آهنش یوغ گشتی و بیل

خاتمهٔ کتاب شهید بلخی

بود روزی شهید بنشسته

درکتبخانه در به رخ بسته

نسخها چیده از یمین و یسار

بود سرگرم سیر آن گلزار

ناگه آمد ز در، گرانجانی

خشک

مغزی، عظیم نادانی

گفت با شیخ، کای ستوده لقا

از چه ایدر نشسته ای تنها

شیخ برداشت از مطالعه سر

وز شکرخنده ربخت گنج گهر

کفت آری چو خواجه پیدا شد

بنده تنها نبود و تنها شد

هرکرا نور معرفت به سرست

گرچه تنهاست یک جهان بشرست

وان که را مغز بی فروغ و بهاست

در میان هزارکس تنهاست

ثمر عمر، عقل و تجربت است

تجربت بیخ علم و معرفت است

این همه علم ها که مشتهرند

حاصل زندگانی بشرند

در کتب حرف ها که انبارست

جوهر و مایه های اعمارست

عمرها را اگر عیارستی

صفحهٔ علم پیلوارستی

هرکتابی کش از خرد بهریست

نقد عمری و حاصل دهریست

بر نادان کتاب، کانایی است

زی حردمند، جان دانایی است

پیش او عقده بر زبان دارد

پیش این زنده است و جان دارد

هرکرا با کتاب کار افتاد

عمرش از شصت تا هزار افتاد

وان که در خلوتش کتب خوانیست

خاطرش فارغ از پریشانی است

هرکه شد باکتاب یار و ندیم

یاد نارد ز دوستان قدیم

چهار خطابه

خطابهٔ اول

شاه جهان، پهلوی نامدار

ای ز سلاطین کیان یادگار

خنجر بران تو روز هنر

هست کلید در فتح و ظفر

تیغ کجت چون زپی نظم خاست

هر کجیئی بود بدو گشت راست

توپ تو بر خصم ز دوزخ دریست

قبر برایش درک دیگری است

روی نکوی تو در جنت است

هرکه تو را دید ز غم راحت است

بخت تو باشد علم کاویان

ملک تو ماننده ملک کیان

چون پی آن بخت همایون شدی

کاوه بدی باز فریدون شدی

هیچ کس از بهر تو کاری نکرد

هیچ عددسنج، شماری نکرد

هرچه شد از همت و هوش تو شد

تاکه جهان حلقه به کوش تو شد

هرکه برایت قدمی می نهاد

ازکف مشتت درمی می گشاد

کس به تو خدمت ننموده بسی

منت بیجا مکش از هرکسی

نیز کسی با تو نکرده بدی

بد نسزد با فره ایزدی

تاج بنه، بخش سماوی ست این

شکر بکن، کار خداییست این

نسخهٔ این فال که در دست تست

درکف بسیارکسان بد نخست

هیچ کس آن

نسخه نیارست خواند

ور قدری خواند نیارست راند

تو همه را خواندی و پرداختی

کار به آیین خرد ساختی

همت تو پیشرو کار شد

بخت، مددکار و خدا یار شد

علم و عمل را بهم انداختی

ولوله در ملک جم انداختی

گردن دولت به کمند تو بود

این همه از بخت بلند تو بود

شاه شدی کسوت شاهی بپوش

چشم زتنکیل وتباهی بپوش

شاه ببخشد ز رعیت گناه

زان که شه از او بود و او ز شاه

دشمنی شه به کسی درخور است

کش هوس پادشهی در سر است

هرکه ندارد هوسی این چنین

تابع شاه است به روی زمین

تابع شه هرچه بود پرگناه

هرچه بود مجرم و نامه سیاه

حالت فرزندی شه دارد او

سهل بود هرچه گنه دارد او

بهر سلاطین اروپا حقی است

زان حقشان منزلت و رونقی است

حق شهانست که گر مجرمی

مستحق عفو نماید همی

شاه به کشتن نگذارد ورا

وزکف دژخیم برآرد ورا

همچو حقی بهر شهان پربهاست

کاین پی محبوبیت پادشاست

پادشها! خلق به دام تواند

جمله ستایندهٔ نام تواند

درپی محبوبیت خویش بامن

شاه شدی حامی درویش باش

پادشهی هست در اول به زور

چون به کف آید ندهد زور نور

رافت وبخشایش واحسان خوشست

آنچه پسندهمه است آن خوشست

هرچه درتن ملک تباهی رود

برسرآن سکهٔ شاهی رود

چون به خدا دست برآردکسی

جز توبه مردم نشماردکسی

هرکه ببالد ز تو بالیده است

هرکه بنالد ز تو نالیده است

گرکه ببالیم ز اعمال تو

به که بنالیم ز عمال تو

قدرت صد لشکر شمشیرزن

کم بود از نالهٔ یک پیرزن

نالهٔ مظلوم صدای خداست

توپ شهان پیش خدا بی صداست

قدرت و جاه تو شها در زمن

کم نشود از من و صد همچو من

ور شود از خشم تو موری تباه

لکهٔ ظلمی است به دامان شاه

خطابهٔ دوم

پادشها قصهٔ پاکان شنو!

شمه ای از حال نیاکان شنو

جمله نیاکان تو ایرانی اند

جز پسر بهمن و دارا نیند

از عقب دولت سامانیان

آن شرف گوهر ساسانیان

سال هزار است کز ایران زمین

پادشهی برننشسته به زین

جز ملک زندکه خون کیان

بود

به شریان و عروقش روان

پادشهان یکسره ترکان بدند

جمله شبان گله، گرگان بدند

هستی ما یکسره پامال شد

دستخوش رهزن و رمّال شد

اجنبیانی همه اهل چپو

فرقهٔ بردار و بدزد و بدو

تازی وترک و مغول و ترکمان

جمله بریدند از ایران امان

نای ببستند به مرغ سحر

بال شکستند ز طاوس نر

گشت گل تازهٔ این باغ و راغ

پی سپر اشتر و اسب و الاغ

خامه قلم گشت و دفاتر بسوخت

خشک و ت روباطن و ظاهر بسوخت

بعد عرب هم نشد این ملک شاد

رسته شد از چاله و در چه فتاد

شدعرب و،ترک به جایش نشست

مست بیامد، کت دیوانه بست

بست عرب دست عجم را به پشت

هرچه توانست از آن قوم کشت

پس مغول آمد کَتشان بسته دید

تیغ کشید و سر ایشان برید

اسلحه از فارس، عرب کرد دور

بعد مغول آمد و کشتش به زور

شد وطن کورس مالک رقاب

پی سپر دودهٔ افراسیاب

ظلم مغول قابل گفتار نیست

شرح وی البته سزاوار نیست

بود مغول جانوری بی بدیل

پیش مغول بود عرب جبرئیل

باز عرب رحم و مواسات داشت

دوستی و مهر و مواخات داشت

گرچه عرب زد چو حرامی به ما

داد یکی دین گرامی به ما

گرچه ز جور جلفا سوختیم

ز آل علی معرفت آموختیم

الغرض ای شاه عجم، ملک جم

رفت وفنا گشت زبان عجم

نصف زبان را عرب از بین برد

نیم دگر لهجه به ترکان سپرد

هر که زبان داشت به مانند شمع

سوخت تنش زآتش دل پیش جمع

زندی و سغدی همه بر باد رفت

پهلوی و آذری از یاد رفت

رفته بد از بین کلام دری

گر نگشودند در شاعری

پادشهانی به خراسان بدند

ک زگهر فَرّخ ساسان بدند

اهل سخن را، صله پرداختند

دفتر از اشعار دری ساختند

آنچه اثر مانده ازیشان به جا

شاهد صدقی است برین مدعا

از پس ایشان ملکان دگر

جایزه دادند به اهل هنر

ربع زبان ماند از آنان به جای

ورنه نماندی اثری زان بجای

یافت ز

فردوسی شهنامه گوی

شاعری و شعر و زبان آبروی

شهرت آن پادشهان از زمین

رفت از این کار به چرخ برین

نام نکوشان به جهان دیر زیست

خوب تر از نام نکو هیچ نیست

از پس آن، دوره به ترکان رسید

نوبت این گله به گرگان رسید

ترکی شد رسم به عهد تتر

عصر ملوک صفوی زان بتر

پهلوی اندر همدان و جبال

آذری اندر قطعات شمال

رفت درین دوره به کلی ز یاد

نصف زبان پاک ز کار اوفتاد

عصر پسین نیز سخن مرده بود

کِرم بلا بیخ سخن خورده بود

شعر شده مایهٔ رزق کسان

مدح و هجا کاسبی مفلسان

بی خردانی ز حقایق به دور

پیکرشان از ادبیات عور

شعر تراشیده ز مدح و هجا

بی اثر و ناسره و نابجا

روح ادب خستهٔ اخلاقشان

دست سخن بسته شلتاقشان

من به سخن زمزمه برداشتم

پرده ز کار همه برداشتم

شعر دری گشت ز من نامجوی

یافت ز نو شاعر و شعر آبروی

نظم من آوازه به کشور فکند

نثر من آیین کهن برفکند

درس نوینی به وطن داده ام

درس نو این است که من داده ام

خطابهٔ سوم

به به از این عهد دل افروز نو

عصر نو و شاه نو و روز نو

پادشها! از پس ده قرن سال

قرن تو را داده شرف، ذوالجلال

تاج کیان تا به تو خسرو رسید

چهرهٔ این ملک چوگل بشکفید

از خود ایران ملکی تازه خاست

تازه گر از وی شود ایران، رواست

پادشها! مدح و ثنا می کنم

هرچه کنی بنده دعا می کنم

رشتهٔ فکرم به کف شه بود

شاه از افکار من آگه بود

گر چو نی ام شه بنوازد خوشست

زان که چو نی نغمهٔ من دلکش است

ور دهدم تار صفت گوشمال

پاره شود رشته و آرد ملال

تا که چمن سبز شود در بهار

سرخ بود روی تو ای شهریار

از تو بسی خیر به ملت رسد

نعمت امنیت و صحت رسد

دولت نو داری و بخت جوان

داد

و دهش کن چو انوشیروان

تختگه جم به تو فرخنده باد

دولت و اقبال تو پاینده باد

تا شود این ملک، همایون به تو

نو شود آزادی و قانون به تو

عرصهٔ این ملک به قانون کنی

سرحد آن دجله و جیحون کنی

خاتمه بخشی بدِ ایام را

تازه کنی اول اسلام را

ملک خراسان زتو خُرّم شود

وسعت دیرینش مسلم شود

مملکت دلکش آذرگشسب

از توکند عزت دیرینه کسب

وصل شود در همه مازندران

شهر و ده و خانه، کران تاکران

شهر ستخر از تو به رونق شود

ساخته چون قصر خورنق شود

بند چو شاپور به کارون کشی

جسر چو محمود به جیحون کشی

کُرد و بلوچ و عرب و ترکمان

گشته به وصفت همگی یک زبان

نقشهٔ آثار تو والا شئون

نقش شود برکمر بیستون

زنده شود دین قویم نبی

ختم شود دورهٔ لامذهبی

فارسی از جهد تو احیا شود

وحدت ملی ز تو پیدا شود

کارکنان کشف معادن کنند

کوه کنان کوه ز جا برکنند

خاک وطن جمله زراعت شود

کار وطن جهد و قناعت شود

دشت دهد حاصل مرغوب خوب

کوه شود حامل محصول چوب

باغ شود کوه ز محصول نغز

کوه شود باغ ز اشجار سبز

کشف شود در قطعات شمال

زر و مس و آهن و نفت و ذغال

کوه سکاوند به ما جان دهد

نوبت دیگر زر رویان دهد

حاصل در حاصل، دشت و دره

دکان در دکان، کبک و بره

اهل وطن سرخوش و اعدا ذلیل

صادر ما وافر و وارد قلیل

در همه جا کارگران گرم کار

کارگران خرم و بیکاره خوار

یک ترن از شرق بیفتد به راه

وصل کند هند به بحر سیاه

یک ترن از غرب شود سوت زن

وصل کند دجله به رود تجن

و از در بوشهر قطاری دگر

وصل کند فارس به بحر خزر

قوت ما قوت رستم شود

هیئت ما هیئت آدم شود

راست نشینیم و بپوییم راست

راست نیوشیم و بگوییم راست

دفع

اجانب را، جدّی شویم

لازم اگر شد، متعدی شویم

قصد تعدی و تجاوز به خصم

شرط بود گاه تبارز به خصم

حس تجاوز چو نمایان شود

فعل دفاع وطن آسان شود

تازه شود عهد خوش باستان

نوبت پاکان رسد و راستان

نو شود اعیاد و رسوم کهن

خلق به هر جشن کنند انجمن

تازه شود جشن خوش مهرگان

آن که شد از غفلت ترک از میان

آتش جشن سده روشن شود

شهر ز بهمنجنه گلشن شود

روز چو با ماه برابر شدی

بودی جشنی و مکرر شدی

این همه اعیاد از ایران گریخت

بس که وطن سینه زد و اشک ریخت

پادشها! عیش وطن عیش تست

بهر وطن عیش وخوشی کن درست

گوی که اعیاد کهن نو کنند

یاد ز عهد جم و خسرو کنند

خطابهٔ چهارم

پهلویا! یاد ز میراث کن

مدرسهٔ پهلوی احداث کن

پهلوی آموخته اهل فرنگ

خوانده خط پهلوی از نقش سنگ

سغدی و میخی و اوستا همه

کرده ز بر مردم دانا همه

لیک در ایران کسی آگاه نی

جانب خواندن همه را راه نی

هست امیدم که شه پهلوی

زنده کند عهد شه غزنوی

با علما مهر و فتوت کند

با ادبا لطف و مروت کند

خاصه به این بنده که ایرانیم

هم به سخن عنصری ثانی ام

خدمت من مخفی و پوشیده نیست

لیک ز خود وصف، پسندیده نیست

سال شد از بیست فزون تا که من

گشته ام آوارهٔ حب الوطن

نه ز پی مطعم و مشرب شدم

نه ز پی ثروت و منصب شدم

عشق من این بود که در ملک جم

نابغه ای قد بنماید علم

نابغه ای صالح و ایران پرست

رشتهٔ افکار بگیرد به دست

تکیه به ملت کند از راستی

دور نماید کجی وکاستی

پست کند هوچی و بیکاره را

شاد کند ملت بیچاره را

آنچه سزا دید به حال همه

اجرا فرماید بی واهمه

تهمت و دشنام و دروغ وگزاف

غیبت و تکفیر و خطا و خلاف

دزدی و قلاشی و تن پروری

پشت هم اندازی و هوچی کری

محو شود جمله

در ایام او

فخر نماید وطن از نام او

دورهٔ او عصر فضیلت شود

دورهٔ آسایش ملت شود

خوارکند مفسد و جاسوس را

تازه کند کشورکاوس را

متحد الشکل بود لشکرش

تاکه شود امن و امان کشورش

شاهد عرضم بود ای شهریار

دورهٔ پر شعشعهٔ نوبهار

دیده ام از پیش، من امروز را

داده ام این مژدهٔ فیروز را

لیک دریغا که به درگاه تو

جمع نگشتند از اشباه تو

تو چو یکی شیر برون آمدی

با یک شمشیر برون آمدی

برق فروزندهٔ شمشیر تو

بود نگهدار دل شیر تو

یک تنه از بیشه چمیدی برون

بود خدا و خردت رهنمون

جانورانی به هوای شکار

ربزه خور صیدگه شهریار

چون اسد پرده، گرسنه شکم

لخت به مانندهٔ شیر علم

نام تو را ورد زبان ساختند

پنجه به هرگوشه درانداختند

بنده و چون بنده کسان دگر

هریکی آزرده ز یک جانور

از دل و جان جمله هواخواه تو

دور فتادیم ز دردگاه تو

کار درین مرحله مشکل شود

هرکه ز دیده رود از دل رود

هرچه قلم خلق به دفتر زدند

تهمت آن بر سر احقر زدند

لاجرم از عذر زدم فال خود

عفو تو را جستم و اقبال خود

بنده خطایی ننمودم، وگر

کرده ام ای شاه، ز من درگذر

تا به من زار شدی سرگران

شد کلهم دستخوش دیگران

چوب ز بازوی فلک می خورم

از سگ و از گربه کتک می خورم

تاجرک چشم چپ ورشکست

رفت و به ترشیز به جایم نشست

فاطمی آن دکتر علم حقوق

آن به عدالت زده در شهر بوق

کرد مرا در سر عدلیه خوار

سخت برآورد ز جانم دمار

ساخت برایم ز مروت کلاه

طرفه کلاهی که ندیده است شاه

ننگ عمامه ز سرم کرد دور

هشت کله را به سرمن به زور

زیرکله ماند سر و زنش من

گشت نهان راه پس و پیش من

گرگذرد چند صباحی دگر

شه نکند یاد من خون جگر

کار به اشخاص دگر می رسد

نوبت الواط گذر می رسد

جانب این بنده نمایند روی

نعش کش وگورکن و مرده شوی

شاه پشیمان شود

آنگه که پیر

مرده وزو مانده سه طفل صغیر

بو که شهم لطف فراوان کند

آنچه بود لایق شاهان کند

آنچه شهان با ادبا می کنند

با شعرا و خطبا می کنند

تا من و ملت به دعای تو شاه

دست برآریم به سوی اله

دم بکش و خاتمه بخش ای بهار

بر سخنان دری آبدار

راستی از هرچه بود بهتر است

راستی از خصلت پیغمبر است

راست زی و راست رو و راستگوی

راست شو و هرچه دلت خواست گوی

مذمت مگس (ذوبحرین)

ای مگس!

ای مگس، ای دشمن نوع بشر

ای همه از عقرب و افعی بتر

در ره و در خانه و صحرا و باغ

موجب دردسر و موی دماغ

قصهٔ پتیاره و مرگ سیاه

قصهٔ تست ای عدوی کینه خواه

تاخته ناگه ز سوی آسمان

آخته بر صحت و امن و امان

آمده بی رخصت و پوزش ز در

بر سر هر مسندی افشانده پر

در شده بی رقعهٔ دعوت بخوان

خورده و برخاسته پیش از کسان

وز ره نامردمی و کین و قهر

بر سر هر طعمه ای افشانده زهر

رفته سوی مزبله و آلوده پای

آمده بر سفرهٔ خلق خدای

ریسته از پرخوری و کرده قی

کرده قی از بهر چه، ناخورده می

این همه پیش من و تو می کند

بر سر و ریش من تو می کند

ما و تو بگشوده بر این دیو، در

خانهٔ خود ساخته زیر و زبر

لیسد و بوسد لب فرزند ما

چهرهٔ نوباوهٔ دلبند ما

بر سر و دست و تن آن بیگناه

سالک و جوش آرد و زخم سیاه

حصبه و اسهال ره آورد او

هر دلی آزردهٔ یک درد او

فتنهٔ بیداری و کابوس خواب

زِر زِر او صیحهٔ دیو عذاب

دشمن اندیشه و خصم خیال

مایهٔ نکبت، سر وزر و وبال

داستان «خرفستر»

بشنوی ار گفتهٔ پیر مغان

گیری ازین دیو چه آه و فغان

خلقتش از دیو شد این شوم ذات

کشتن وی زان بود از واجبات

مؤبدی این

قصهٔ خرفستران

گوید و بس نکتهٔ حکمت در آن

کیک و مله کژدم و مار و مگس

اشپش و زنبور و از این جنس بس

ساخته ز اندیشهٔ اهریمن اند

مایهٔ آزردن مرد و زن اند

وز پی اجر من و تو در شمار

داد بر این طایفه جان، کردگار

وین مگس آمد سر اهریمنان

خلقی از او بر سر و سینه زنان

عافیت از هیبت او در گریز

شیر نر از صدمت او اشگریز

عاجز از او آدمی و چارپا

تیره از او مسکن و صحن سرا

بر بشر از زلزله فتاک تر

وز سگ و گرک گله بی باک تر

چون سگ دیوانه و چون گرگ و مار

کشتن او فرض بر اهل دیار

وز سگ دیوانه و از مار و گرگ

زحمتش افزون تر و هولش بزرگ

در همه عمری سگ دیوانه ای

بینی و ماری شده از لانه ای

وین بتر از عقرب و مار و رطیل

حمله ور آید سوی ما، خیل خیل

پیشهٔ او کشتن اولاد ما است

کشتن او فرض بر افراد ماست

خانه را پاک دار تا مگس نیاید

دعوت او مسکن پر چرک تست

مسکن پر چرک تو از شرک تست

پاکی و پاکیزگی از دین بود

مشرک و بیدین سگ چرکین بود

چون مگس از اهرمن آمد پدید

رغبت او جانب چرکی کشید

ریشهٔ ذات مگس اهریمنی است

خلقتش از ربمی و از ربمنی است

پاک زی و خانهٔ خود پاک دار

تا مگس از خان توگیرد فرار

گر همه خلق این عمل آسان کنند

ربشه اش ازکشور ایران کنند

کشور ایران شود آباد و پاک

می شود این جانور از بن هلاک

چون مگس ازکشور ماگشت دور

باگل وخاک وطن آغشت نور

خرمگس از پاکی کشور پرید

رشتهٔ بی باکی کافر برید

بهجت و نورانیت آید به کار

صحت و انسانیت آید به بار

صحت و انسانیت از خاصیت

دانش و دین آرد و حسن نیت

دانش و دین چون درکشور زنند

لشکر شیطان در دیگر زنند

وین مگس از لشکر شیطان بود

کشتن و تاراندنش آسان بود

ای پسر، این

گفتهٔ نغز بهار

بشنو و برآن دل و همت کمار

دل مادر

دل مادر

بود در بصره جوانی ز اعراب

شده از عشق بتی مست و خراب

دختری آفت دل، غارت دین

غمزه اش در ره جان ها به کمین

چشم جادوش به کفر آغشته

صف مژگان ز خدا برگشته

عشوه اش خون جوانان خورده

دل صد پیر و جوان آزرده

نازپرور صنمی، سنگدلی

بیوفا شاهد پیمان گسلی

بصره از غمزهٔ او گشته خراب

رانده شط العرب از چشم پرآب

بصره را زآن خم زلف شبرنگ

داده بیم از خطر لشکر زنگ

دل مردان عرب، خستهٔ او

شد دل مرد جوان بستهٔ او

آن جوان داشت یکی مادر پیر

به هواداری فرزند، اسیر

مادری بسته به فرزند، امید

موی در تربیتش کرده سفید

گفت با مادر خود راز نهفت

مادر از روی وفا قصه شنفت

عروسی

خواستگار آمد و با رنج دراز

خوانده شد خطبه و شد عقد فراز

خیمه کشت ازگل روبش گلشن

ناقه کشتند و شد آتش روشن

زان عروسی و از آن دامادی

مادرش کرد فراوان شادی

لیک از آغاز، عروس بدخوی

سر گران داشت بدان مادرشوی

زال خندان به تماشای عروس

آن جفاپیشه رخ از قهر عبوس

زال اگر رفتی و شیر آوردی

دختر از قهر بر آن تف کردی

زال اگر آب کشیدی ز غدیر

دختر آن آب فشاندی به کوبر

زال نان پختی و خوان بنهادی

دختر آن نان به ستوران دادی

پسر آوردی اگر صید ز راه

متعفن شدی اندر خرگاه

زان که گر زال زدی دست بر او

دختر آن لقمه نبردی به گلو

شکوهٔ عروس از مادر شوهر!

پیرزن صبر نمودی به جفاش

باکس آن راز نمی کردی فاش

لیک آن دختر غدار پلید

کرد با شوی شبی رازپدید

گفت مام تو مرا کشت ز غم

بس که با من کند از کینه ستم

ما نسازیم به یکجای مقر

یا مرا دار به بر، یا مادر

زن چو با مرد جوان آمیزد

زال باید ز میان برخیزد

من و او جمع نیاییم

بهم

واندربن خیمه نپاییم بهم

می روم من سوی قوم از بر تو

بعد ازین آن تو و آن مادرتو

پسر این قصه چو از زن بشنید

از سر قهرگریبان بدرید

از در خیمه برون شد به شتاب

رفت و با مادر خود کرد عتاب

زال از مهر جگرگوشهٔ خویش

سر به اندیشه فکند اندر پیش

دل ندادش که بگوید آن راز

که مبادا شود آن کار دراز

دختر از پیش پسر دور شود

پسرش واله و رنجور شود

هرچه گفت آن صنم کافرکیش

زال کرد آن همه در گردن خویش

تا جدایی نبود بین دو یار

بیگناهی به گنه کرد اقرار

گفت آری رخ بختم سیهست

من گنهکارم و او بی گنهست

راست می گوید و بی تقصیر است

گنه از مادر بی تدبیر است

مرد بیچاره چوبشنید سخن

رفت و بوسید سر و صورت زن

کای صنم بخش به حال تبهش

بگذر بهر خدا ازگنهش

جای شرمندگی ازآنچه شنید

تیزترشد زن بی شرم پلید

گفت خواهی که شوم ازتو رضا

دورکن مادر خود را ز ینجا

من در اینجا ننشینم با او

من درین خانه نشینم، یا او

مرد نادان ز سرکینه و درد

بین که با مادر بیچاره چه کرد

وادی السباع

بیشه ای بود در آن نزدیکی

شهره در موحشی و تاریکی

بود معروف به وادیّ سباع

واندر آن از دد و از دام انواع

وادیئی هول و خطرناک و مخوف

همچو دوزخ به مخافت معروف

آب در زیرو نیستان به زبر

درس ده خار بنانی کب دگر

آن نیستان که درو مرگ چونی

رسته و بسته کمر در ره وی

کردی ار غول در آن بیشه گذار

گم شدی در خم و پیچ نیزار

دیولاخی که در آن ورطه ز هول

دیو بر خویش دمیدی لاحول

باغ وحشی نه که ملکی ز وحوش

هر طرف وحشیئی افکنده خروش

جنگلی پیرتر از دهر سپنج

چین به رخساره اش از مار شکنج

چون فلک دامن پهناور او

دیدهٔ گرک به شب اختر او

هر طرف شیر نری

نعره زنان

نعره اش زهره دَرِ پیل تنان

محضر قتل جوانان دلیر

جای مهرش اثر پنجهٔ شیر

فرش راهش ستخوان های کهن

دنده و جمجمه و ساق و لگن

کرده بر خاربنش جوجه، غراب

آشیان بسته به تلهاش، عقاب

مرزش از صدمت دندان گراز

هر قدم کرده دهان گله باز

روی هر سنگ، ددی صدرنشین

پشت هر بوته، پلنگی به کمین

از هر اشکفتی و سمجی، پیدا

اژدری هائل و ماری شیدا

اژدهایش ز سر شاخ بلند

گشته برگردن زرّافه کمند

شیرکُپیش بجسته به نبرد

بزده یک تنه بر مرکب و مرد

ببر بشکسته گوزنان به شکار

میزبان گشته به یوز و کفتار

هر طرف جانوری در تک و تاز

کرده گردن ز پی طعمه دراز

روز، هریک به کناری رفته

هر ددی در بن خاری خفته

شب، برون آمده از بهر شکار

بسته بر راهروان راه گذار

افکندن مادر به وادی السباع

شد سوار شتر آن کهنه حریف

مادر خویش گرفته به ردیف

راند جمازه و آن مام نژند

اندر آن وادی تاریک فکند

نان و آبی بنهادش به کنار

بازگردید به نزدیک نگار

گفت زالی که دلت را خون ساخت

رفت جایی که عرب نی انداخت!

شب شد و نعرهٔ شیران برخاست

پرشد آوای ددان از چپ و راست

دست بگرفت زن از هول به چهر

مادرانه به لبش خندهٔ مهر

زیر لب زمزمه ای ساز نمود

وز جدایی گله آغاز نمود

دیدار سواری ز پیر زال در بیشه

شیرمردی ز سواران دلیر

که بدی پیشهٔ او کشتن شیر

پدر اندر پدرش گُرد و سوار

همه دهقان منش وشیر شکار

جعبه پر تیر و بزه کرده کمان

به کمر خنجر و در مشت سنان

گام برداشت در آن بیشه خموش

کامدش زمزمه ای نرم به گوش

روی بنهاد بدان صوت خفیف

ناگهان پیر زنی دید نحیف

روی آورده به درگاه خدا

کند از مهر به فرزند دعا

گفت زالا به چه کار آمده ای؟

اندرین بیشه مگرگم شده ای؟

من بدین نیزه و این تیر و کمان

اندرین بیشه نباشم به امان

ازکجایی؟ زکجا آمده ای؟

شب درین بیشه چرا آمده ای؟

کاندرین بیشه

بغیر از من و شیر

شب کسی پا ننهاده است، دلیر

پیرزن قصهٔ خود بازنمود

شکوه از بخت بد آغاز نمود

پهلوان گفت بدان پیر عجوز

که تو با این همه آزار هنوز

می کنی باز به درگا ه خدا

به چنان ظالم غدار دعا؟

ییر زن گفت بدوکای سره مرد

گرد کار من و فرزند مگرد

گر میان من و او شد شکرآب

تو مزن دست و مشوران دگر آب

که جوان است و جوان نادانست

رنج او بر دل من آسان است

طالب شادی او بودم من

پی دامادی او بودم من

چون که داماد شد و یار گرفت

چه زبانگر ز من آزارگرفت

به خطایی که نبوده است به چیز

نکشم دست ز فرزند عزیز

گرچه دارم جگر از جورش ریش

بد نخواهم به جگرگوشهٔ خویش

هرچه ناخن زنم اندر دل تنگ

بجز این پرده ندارد آهنگ

پهلوان گفت به خویش ازسر درد

لاف مردی چه زنی؟ اینک مرد!

شیرمردان ز تو بودند فکار

اینکت پیر زنی کرد شکار

نره شیر است و یا پیرزنست

پیرزن نیست که این شیرزنست

باچنین قلب وچنین لطف وگذشت

می توان بر دوجهان سلطان گشت

بانگ هاتف

هاتفی گفت که ابرام بنه

مادر است این، دلش آزار مده

این چنین دل نبود با همه کس

کاین دل مادر کان باشد و بس

گر بود هیچ دلی عرش خدا

بود آن دل، دل مادر تنها

خاتمه

ای پسر مادر خود را مازار

بیش از او هیچ کرا دوست مدار

تو چه دانی که چها در دل اوست

او ترا تا به کجا دارد دوست

نیست از «عشق» فزون تر مهری

آن که بسته است به موی و چهری

عشق از وصل بکاهد باری

کم شود از غمی و آزاری

لیکن آن مهر که مادر دارد

سایه کی از سر ما بردارد؟

مهر مادر چو بود بنیادی

نشود کم ز عزا یا شادی

کور وکرکردی و بیمار و پریش

پیر و فرتوت و فقیر و درویش

مام را با تو همان مهر بجاست

نیست

این مهر، که این مهر خداست

گر نبودی دل مادر به جهان

آدمیت شدی از چشم نهان

معنی عشق درآب و گل اوست

عشق اگر شکل پذیرد دل اوست

هست فردوس برین چهرهٔ مام

چهرهٔ مام بهشتی است تمام

واب کوثرکه روان افزاید

زان دو پستان مبارک زاید

شاخ طوبیست قد و بالایش

خیز و سر نِه به مبارک پایش

از توگر مادر تو نیست رضا

دان که راضی نبود از تو خدا

وای اگر خندهٔ گستاخ کنی!

آخ اگر بر رخ او آخ کنی!

بسته مادر دل دروای به تو

گر کنی وای برو، وای به تو!

دل او جوی گرت عقل و ذکاست

کان کلید همه خوشبختی هاست

جنگ تهمورث با دیوها

خطاب به زن

گوش کن ای بلبل شیرین سخن

ای گل خوش نکهت باغ وطن

ماجرای خویشتن

روزگار باستان خویش را

باستانی داستان خویش را

سر بسر بشنو ز من

این حکایت از کتاب و نامه نیست

وین سخن ها از زبان خامه نیست

عشق می گوید سخن

دفتر راز طبیعت خوی تست

رمز هستی در سواد موی تست

روی گیتی سوی تست

مرد را تنها تویی یار قدیم

هم یناهی، هم شریکی، هم ندیم

هم رفیق ممتحن

گر طبیعت پیکری گیرد همی

پیکری غیر ازتو نپذیرد همی

نقش تو گیرد همی

ای طبیعت را نمودار کمال

در تحول، در تغیر، در جمال

در قوانین و سنن

گه چو سطح آب صافی بی غبار

گاه چون اعماق مرموز بحار

مبهم و تاریک و تار

گاه چون آیینه اسرارت عیان

گه نهان چون شانه با سیصد زبان

در دو زلف پر شکن

گه به زنجیر شرافت پای بند

چون فرشته پاک و چون گردون بلند

چون ستاره ارجمند

گه ز شهوت اوفتاده در خلاب

گشته چون مار و وزغ در منجلاب

پای تا سر غوطه زن

گه گشاده بهر بلع خاص و عام

همچو آتشخانهٔ نمرود، کام

گه شده برد و سلام

گاه گفته بهر طفلی شیرخوار

ترک قوم وترک شهر و ترک یار

جسته در کوهی وطن

گاه موسی زاده، گاهی سامری

گاه

کوبیده در جادوگری

گه در پیغمبری

گه بریده گردن یحیی به زار

گه مسیحا پرورنده درکنار

اینت پر اسرار زن

گاه چون جفت اتابک شوی خواه

دست شسته بهر جفت از تاج وگاه

برده در کاشان پناه

گاه چون دخت اتابک بی وفا

کرده خود را در ره شهوت فنا

زشت نام و شوم تن

گاه «کلیوپاتره» و گاهی «همای»

گاه «استر» گشته دخت «مردخای»

گه شده زرتشت زای

گاه چون «کردیه» پوشیده زره

بر زره بربسته چون مردان گره

گشته مردی صف شکن

مختلف طبعی نه ای بر یک نمط

داری از افراط تا تفریط خط

نیستی حد وسط

گاه خوب خوبی و گه زشت زشت

یا به چاه ویل، یا صدر بهشت

.................................

زمین

چون برامد آدمیزاد از کمین

بود در دست پریزادان، زمین

ملکشان ملک یمین

بودکیتی زان جماعت مال مال

از محیط هند تا قطب شمال

وزمراکش تا به چین

پس بنی الجان بر خداکافر شدند

وز ره حق باره دیگر شدند

فسق کردند و فساد انگیختند

بی محابا خون ناحق ریختند

از یسار و از یمین

بود اقلیمی به گرد نیمروز

تا زمین قطب از آنجا چند روز

آدم و حوا و فرزندان در او

باکشاورزی و نعمت کرده خو

کرده چون جنت، زمین

از جوانان شمالی چند تن

راه جستند اندر آن جنت به فن

چون زنان آدمی دیدندشان

از نکورویی پسندیدندشان

اول عشق است این

جنیان نر فساد انگیختند

با زنان آدمی آویختند

وز قدوم شوم دیوان، آن بهشت

گشت یخ بندان و طوفان زای و زشت

شد چوآهن ماء وطین

از دم دیو لعین

نام آن اقلیم آریان ویژه بود

جایگاهی دلکش و پاکیزه بود

شدبرین چندان که سالی جزدو ماه

کس نیارست اندر آن جستن پناه

گشت آن اقلیم پرنعمت، خراب

برف و ٻخ بگرفت جای کشت و آب

شد زمین بی مصرف و زارع سفیل

گاو شد بیکار و بی تاثیر، بیل

شد بشرهجرت گزین

چون پریزادان چنین دیدند کار

نیمشب کردند از آن کشور فرار

لیک مهترشان اسیر شاه شد

بندی طهمورث آگاه شد

شه برو بربست زین

گشت طهمورث سوار

دیو نر

دیو نر از پیش و لشکر بر اثر

راند از آنجا تا به اقیانوسیه

رهنمای آن سپه، دیو سیه

شاه بر پشتش مکین

آن زمان خشکی زهم نگسسته بود

وان جزایرها بهم پیوسته بود

شاه از آن خشکی به مرز هند تاخت

تا سراندیب آمد و آرام ساخت

دیو در بندش غمین

در سراندیب آدمیزاد دلیر

بر پربزادان و دیوان گشت چیر

راهور در زبر رانش دیو نیو

بر سرش دیهیم و زبرپای دیو

دیو بند و تیز بین

رهنمون

بود با اهریمنان دانش فزون

پختن و معماری و رمی و فسون

خط و رسم وپوشش و بافندگی

پای کوبی، می کشی، خوانندگی

با دگر علم و فنون

چهر آنان سر بسر بی موی بود

نسل زیبا روی ناخوش خوی بود

مرد و زن زیبا رخ و سیمینه تن

زن چو مردان ساده ومردان چو زن

جمله با مکر و فسون

اصلشان افراشته، لیکن دیوخوی

بیوفا طبع و هوسران و دوروی

تندحس و زود رنج و گرم جوش

بی تفکر، کم خرد، بسیارهوش

صبرکم، شهوت فزون

حیله و حرص و دروغ و آز و کین

مستی و شب گردی و قتل وکمین

احتکار و ارتشاء و اختلاس

جنگ و دعوی داری و جبن و هران

رندی و رشک و جنون

آدمیزادان فقیر و بردبار

مهربان و ساده لوح و راستکار

مرد و زن سرگرم کار وکسب نان

روز در صحرا و شب در آشیان

خوش دل و صافی درون

شغل آنان ورزش و برزیگری

گاوداری و مواشی پروری

خانه هاشان خیمه و غار و درخت

کرده از چرم ددان انبان و رخت

حربه شان سنگ و ستون

جمله با هم، هم تبار و هم بنه

یکدل و یکروی همچون آینه

در خورش انباز و درکوشش رفیق

پیر و برنا همدم ویار و شفیق

از درون و از برون

کرده بر هردوره پیری مهتری

جسته خواهر با برادر همسری

هر پسر کاو مهتر ابنا بُدی

جانشین و وارث بابا شدی

چون پدر گشتی نگون

مهتی بن فرزند پیر اولین

پادشا بودی بر اقوام کهین

مان و ویس

و زند زیردست او

جمله دهیو بسته و پابست او

پیش دهیوپد زبون

کوچکان محکوم پیر خانمان

خانمان ها زیر حکم خاندان

خاندان ها تابع زندو بدند

زندوان فرمانبر دهیو بدند

شد به دهیو رهنمون

ز انقلابات طبیعت، خیل خیل

رعد و برق و لرزه و طوفان و سیل

قوم را گه بیم و گه امید بود

تکیه گهشان آتش و خورشید بود

وین سپهر نیلگون

لشکری مرد و زن و برنا و پیر

بر زمین هندوان شد جایگیر

جنگ خونین هر طرف بالاگرفت

سنگ ها درکاسهٔ سر جا گرفت

ریخت از هرکاسه خون

جنگ دیو و آدمی زاد

حربهٔ مردم فلاخن بود و سنگ

دیو را گرزگران ابزار جنگ

چون که دیو از آدمی گشتی ستوه

جانب آتش فشان جستی به کوه

آتش افشاندی به چنگ

شامگاهان کآدمیزاد دلیر

خفتی وگشتی دل از پیکار سیر

تاختی ز آتش فشان دیو دژم

بیم دادی خفتگان را دم بدم

شهدشان کردی شرنگ

ور شدی دوشیزه ای از بیشه دور

ره زدی دیوش به هنگام عبور

کودکان را بردی از آغوش مام

در درون مادران جستی مقام

چون شدی عاجزبه جنگ

بود نام ماده اهربمن، پری

شهربانوی بتان در دلبری

قامتی چون خیزران تافته

تار زلفان حلقه حلقه بافته

نوک انگشتان خدنگ

جنگ دیو و آدمی چاره ساز

شد در آن عهد کهن دور و دراز

این جدال از هند و سند وسیستان

رفت تا خوارزم و بلخ و بامیان

کار شد بر دیو تنگ

دیو و غول و جن و همزاد و پری

با همه دانایی و افسونگری

در میانشان دشمنی بود از قدیم

کارشان زین دشمنی نامستقیم

فارغ از ناموس و ننگ

ماده دیوان بدتر از دیوان نر

کارشان فسق و فساد و کذب و شر

اهل فن و جادو و کوک و کلک

غیبت و غمازی و فیس و بزک

پای تا سر بوی و رنگ

نره دیوان زن پرستی کارشان

عشق زن سرمایهٔ بازارشان

هیکل زن قبلهٔ آدابشان

رمزی از مقصوره و محرابشان

همچو اقوام فرنگ

چشم ها چون دو سیه مار دژم

از دو جانب سر درآورده بهم

طره چون شب، غره

چون صبح شباب

تن چو نور نقره فام ماهتاب

بر شراب زرد رنگ

چون درآمد جیش دهیوپد به بلخ

کام دیوان از هزیمت گشت تلخ

بود جای آن صنم بر مرز چین

وز فراق شوی در سوک و انین

ره سپر شد بیدرنگ

شد پری بانو به لشکر پیشرو

لشکری از جنیان آورد نو

خیل تهمورث به ترکستان رسید

رزمگاهی بس بزرگ آمد پدید

داده شد اعلان جنگ

بسته بر گردونه دیو نابکار

گشته ز نیاوند برگردون سوار

بر تن او جوشنی از چرم شیر

نیزه درکف تاخت در میدان دلیر

چون یکی جنگ پلنگ

موی سر آمیخته با موی ریش

بر سرش تاجی چو شاخ گاومیش

عارضش تابنده در ریش سیاه

همچو از ابر سیه، یک نیمه ماه

پیکرش همچون نهنگ

نور مردی از جبینش تافته

قلب ها از نعره اش بشکافته

سرفراز از مردی و آزادگی

دلکش و رعنا به عین سادگی

هم مهیب و هم قشنگ

هر که دیدی آن جمال و زیب و فر

فتنه گشتی بر چنان بالا و بر

آدمی گفتی فری بر خالقش

ور پری دیدیش گشتی عاشقش

زان جمال و وقر و سنگ

پس پری بانو بدید آن شاه را

پیش او اهریمن گمراه را

کرده بر بینیش ز ابریشم مهار

بند گردون بر دو کتفش استوار

چون خری مفلوک و لنگ

شد نهٔکدل، بلکه صد دل شیفته

شعله سر زد زان دل نشکیفته

در زمان فرمان به ترک جنگ کرد

جانب بنگاه خویش آهنک کرد

با دلی پر آذرنگ

نیزه برکف، شهریار کینه خواه

تاخت باگردونه گرد حربگاه

چون به نزدیک صف دیوان رسید

دیو وارون نعره از دل برکشید

جفته زن همچون کرنک

کای پریزادان و دیوان، الامان

ز آدمی گشتم غریوان، الامان

پادشاهی بسته ام، یادم کنید

بندیم، زین بند آزادم کنید

بگسلید این پالهنگ

دیوزادان آمدند اندر خروش

در سپاه جنیان افتاد جوش

شد پری بانو ازین معنی خبر

داد فرمان تا نجنبد یک نفر

زان غریو و زان غرنگ

اهرمن را شاه بینی برکشید

سوی خیل خویشتن

اندر کشید

تازیانه بر سر و رویش نواخت

بیخ نیزه بر دو پهلویش نواخت

برد و بربستش چو سنگ

تدبیر پری بانو

شب رسید و مهر روشن شد نهان

شد سیه چون جان اهریمن، جهان

تیرگی گسترده شد از باختر

شد خراسان چون رخ عفریت نر

لعلگون شد خاوران

در افق شد زهره گرم دلبری

کاه پیدا، گه نهان، همچون پری

می زدند انجم برین چرخ بلند

چون پری زادان به مردم پوزخند

با جمال جاودان

آدمیزادان ز صف گشتند باز

جمله آوردند ییش خور نماز

آب و نان خوردند و بنهادند سر

گشته شاه و مردم پرخاشخر

خفتگان را پاسبان

گرد لشکرکنده ای کندند ژرف

از دوسو بگذاشته راهی شگرف

شاه جنگی باگروهی شیرمرد

مانده بیدار اندر آن دشت نبرد

پاس را بسته میان

وز دگر سو خیل دیوان با سرود

باده نوشان با نوای چنگ و رود

ییشوایان بهر فردا گرم شور

هریکی گوبا به دیگرگونه طور

هم صدا و هم زبان

چون پری بانو بدان دیوان چمید

نعره شاباش تا کیوان رسید

کای خداوند دل و زور و جمال

زهره و بهرام را فرخ همال

و ای مهین بانوان

پست باد آن کو درین فرخنده بوم

پای مردم را گشود از بخت شوم

قدرت و زور و توانایی تراست

ما همه عبدیم، مولائی تراست

ما شلیم و تو روان

اذن ده تا پشتهٔ پامیر را

کوه التایی و ببر و شیر را

برده وز اوج هوا برهم زنیم

برسرخیل بنی آدم زنیم

تا نماند زو نشان

اذن ده تا برکشیم از رودگنگ

آب کندی ژرف، تا میدان جنگ

آب دربا را بر اینان سر دهیم

جملگی را در زمان کیفر دهیم

غرقه در آب روان

گوی کاز صد قلهٔ هیمالیا

سنگ و برف و یخ کنیم اکنون جدا

همره ابری سیاه و مرگبار

ناگهان سازبم بر ایشان نثار

آن تگرگ بی امان

گوی تا صدکوه تفتان آوریم

قله های آتش افشان آوربم

از جهنم منفذی بیرون کنیم

در یکی دم روی این هامون، کنیم

پر تف و دود و دخان

گوی تا کاویم زبر پایشان

سفته و کاواک گردد

جایشان

پس برون آریم از آنجا نفت و قیر

آتش اندر وی زنیم آنگه به تیر

تا بسوزند این خسان

گوی تا در نیمه شب شبخون کنیم

دشت را از خونشان گلگون کنیم

کودکانشان را بدرانیم تن

پاره پاره افکنیم اندر دهن

چون ترنج و ناردان

نره دیوان می زنان بر مائده

هر یکی سرگرم لاف و عربده

لیک خامش درجواب و در سئوال

مانده حیران در بیابان خیال

بانو و دیگر زنان

پس پری بانو به بالا برد دست

این سکوت خویش و آن غوغا شکست

گفت کای شهزادگان نامدار

هر یکی از آهریمن یادگار

گوش بگشایید هان!

خسرو اهریمنان شاهی که هست

دیو از و دیو خشمش زبر دست

پادشاه و شهریار پر فروغ

ان که همدستش بود دیو دروغ

هست در بندی گران

بسته برگردونه چون کاو خراس

ز او ندارند ایچگون بیم و هراس

ربش گشت از چرم گردون شانه اش

وز مهاری بینی شاهانه اش

ساقی ازکند کلان

شب کنندش در نهانگاه ستور

کس نیارد کرد نزدیکش عبور

صد سک اندرگرد او مشغول پاس

هریکی همچون پلنگی پرهراس

گرد سگ ها دیده بان

روز برگردونه بندندش چوگاو

گاوکی دارد بر این گردونه تاو؟

کرده در بینی از ابریشم مهار

بر دوکتفش بندکردون استوار

اینت خصمی بی امان

گر به سرشان کوه هیمالی زنیم

باکه التایی بر آنان افکنیم

یا فشانیم آتش اندر کاخشان

یا نهان سازیم در سوراخشان

هست شه را بیم جان

پس همان بهترکه پیغامی دهیم

وز پی دیدار، میعادی نهیم

صلح را بنیان کنیم اندر جهان

بلکه شاه ما رهد زبن اندهان

رو نهد زی خانمان

پیام بانو به تهمورث

در بر بانو، زن و مردی فقیر

برده بودند از بنی آدم اسیر

آن جوان زن، نام او میشایه بود

شوهر او میشی پر مایه بود

هوشمند و تیز ویر

جمله از دیوان زبان آموخته

هم ره و رسم دبیری توخته

میشی و میشایه را فردا پگاه

خواست بانو تا فرستد پیش شاه

با یکی دانا مشیر

گفت با آن هر دو اسرار درون

آنچه بایست از فریب و از فسون

راز عشق

خویشتن افشا نمود

جمله کالای نهان را وا نمود

گفتشان ما فی الضمیر

چند لوح آورد از سنگ سیاه

نامه ای کندند بهر پادشاه

لوح ها پیچیده در اوراق زر

خادمی بگرفتشان بالای سر

همره ایشان دبیر

هدیه های جنیانه راست کرد

کوزه های زر و جام لاجورد

پرگلاب و شکر و دوشاب و قند

خوابگاهی نرم و خرگاهی بلند

بایکی زربن سریر

مجمری پر آتش افروخته

اندر او عود قماری سوخته

جامه های دوخته با زبب و فر

از ازار و از قبا و از کمر

لابلا مشک و عبیر

ساخته گردونه ای از سیم خام

بسته برگردون دو اسب تیزگام

دو پری زاده کنیز چنگ زن

از برگردون به رنگ سیم، تن

جامه از گلگون حریر

دو رسول آدمی را با پیام

کفت تا شبگیر بنهادند گام

همره آنان پیامی شوق مند

چرب تر از شیر و شیرین تر ز قند

جاکزین تر از اثیر

شاه را دیدند با رمحی بلند

پیش خرگاهی ز جلد گوسفند

بر تن از چرم هژبران جوشنش

آستینش کوته و عریان تنش

موی تن همرنگ قیر

رشته ای از پشم بسته برکمر

وز فلاخن بر میان، بندی دگر

کیسهٔ پرسنگ از آن آویخته

توده ای از سنگ پیشش ریخته

مستعد دار وگیر

پهلوانان جوغه جوغه چون پلنگ

بر کتفشان پوست های رنگ رنگ

چرم شیر وکرگدن کرده زره

بر کف هر یک فرسبی پر گره

واسپری گرد و حقیر

مرد و زن برخاسته از خوابگاه

دشت و وادی پر سرود و قاه قاه

جملگی را سر سوی مشرق فراز

تا گزارند از سر طاعت نماز

پیش مهر مستنیر

بی تفاوت مرد و زن در شکل و موی

زن چو مرد از موی ها پوشیده روی

مرد را چون زن دو پستان مایه گیر

بچه را هر دو به نوبت داده شیر

از امیر و از فقیر

زن چو مردان پهلوان و رزم جوی

محکم و ورزیده وتن پر ز موی

همسر و هم کار و انباز و شفیق

غیر زادن در همه کاری رفیق

از صغیر و ازکبیر

نه حسد برده زنی بر شوی خوبش

نه

دل مرد از نفاق جفت ریش

نه بلای عشق ونه درد فراق

نه شبی مانده ز جفت خویش طاق

نی منافق، نی شریر

جمله آزاد از علوم و از فنون

فارغ ازخودخواهی وعشق وجنون

جمله مهر و جمله کام و جمله کار

بی بلای قحط و بی هجران یار

بی رقیب خرده گیر

کارشان پروردن گاو و رمه

با کشاورزی سر و کار همه

نسل ها را سال و مه کرده زباد

با طبیعت داده دست اتحاد

بی خبر از مرگ و میر

پوست پوشانی فزون از حد و حصر

خیمه و مغاره شان مشکو و قصر

کودک و مرد و زن و ییر و جوان

یک نشان و یک مراد و یک زبان

یکدل و فرمان پذیر

شه چو دید آن دوتن آراسته

جامه بر تن کرده، رخ پیراسته

چون دو کودک ساخته بی موی روی

موزه بر پا کرده و تابیده موی

چون دو حور دلپذیر

گفت با خود کاین پریزادان که اند

آمدنشان چیست و اینجا از چه اند

چون شنید آن آدمی گفتارشان

شادمانی کرد از دیدارشان

آن امیر بی نظیر

شاه دست آن دو را بگرفت نرم

پیش خود بنشاند و پس پرسید گرم

درشگفتی ماند زان زیب و جمال

کرد از آنان زان سپس یک یک سؤال

حال یاران اسیر

زان سپس از کار دیوان بازجست

کز چه رو در جنگ، دی گشتند سست

آن دو تن گفتند کار دوش را

قصهٔ آن بزم و نوشانوش را

لاف و غوغا و نفیر

گفت میشایه که ای فرّخ پدر

یادگار او شهنگ نامور

ای ز تو نسل کیومرث ارجمند

شاه زنیاوند و میر دیو بند

آدمیزاد کبیر

هر دمی فتحی ز نو، روزیت باد

در شکار و جنگ فیروزیت باد

خیمه ات از فرّ خور پر نور باد

وز چراگاهت زمستان دور باد

باد آبانت چو تیر

جنیان از ما فراوان بسته اند

همچو ما آنجا بسی دلخسته اند

لیک از این در، فرض تر دارم پیام

هست پیغام خوشی، بشنو تمام

این بشارت زین بشیر

گفتن حدیث عشق پریزاد

از پری بانو، رسولی ارجمند

زی تو آید، ای شهنشاه بلند

دیو

زادی، گربزی، خودکامه ای

هدیه ها آرد برت با نامه ای

تا رهاند شه ز بند

لیک بانو گویدت: بیدار باش

من درین کارم تو هم برکار باش

بند خود مگسل زپای شوی من

تا مگرآن شوی ناخوش روی من

گیرد از بند تو پند

صرصرسوزان سموم قهر اوست

آب دریا ناگوار از زهر اوست

وز دم سردش به صحرای شمال

زندگانی شد ز برف و یخ وبال

بس که کرد افسون و فند

دشمن اردیبهشت و بهمن است

خصم هرمزد است و خود اهریمن است

از حسد اوکشت گاو ایوداد

خورد از بیداد، کیومرث راد

در زمین نکبت فکند

کژدم و موش و وزغ، زنبور و گرگ

موریانه، و اژدر و مار بزرگ

اشپش و ساس و جُراد و کیک و سِن

پشه و مور و مگس، کرم عفن

ساخت از بهرگزند

پیش یزدان خودسری ها کرد او

در جهان پتیاره ها آورد او

با جلال کبریایی دشمن است

وز ازل با روشنایی دشمن است

هست تاربکی پسند

روز و شب دیو دروغش هم نشین

همدمش دیو فریب و آز و کین

دیو جبن و کاهلی همراز او

خواب و سستی روز و شب انباز او

دشمن امشاسفند

علم و دستان و فسون و مکر و فن

حکمت و استادی و دیگر سنن

کیمیا و هندسه، نقش و نگار

انتظامات و حقوق بیشمار

وین بناهای بلند

جمله او آورد و او تدبیر کرد

تا جوانان را ز محنت پیر کرد

کینه و خودخواهی و فخر و غرور

عجب و کبر و کشورآرایی و زور

خنجر و تیر و کمند

دشمن سلم و خضوع و سادگی است

خصم بی آزاری و افتادگی است

دشمن بی قیدی و خرسندی است

عاشق هوش و دها و رندی است

مایل ترفند و فند

فکر آزادی و عیاشی از اوست

علم طراری و قلاشی از اوست

کینه توزی بازی پیوست اوست

وین ورق همواره اندر دست اوست

چون حریص آزمند

ملک ایران ویژه از او شد خراب

شد ز زهرش بوستان هاتان سراب

شد چراگاهان

به پایش پی سپر

راغ ها گشت از دمش زیر و زبر

باغ ها از بیخ کند

پیش از این اندر زمین، جن و پری

با ملایک داشتندی همسری

لطف حق ما را چراغ راه بود

فقر و آسایش به ما همراه بود

بی خبر از چون و چند

فارغ از عجب و غرور و کبریا

غافل از آزادی و کید و ریا

از جمال و زیب و زینت بی خبر

دل تهی از حرص و غم های دگر

چون به صحرا گوسفند

اهرمن آورد بحث و ذوق و حال

خط و شعر و منطق و علم الجمال

علم کسب ثروت و فرماندهی

شد به علم عشق بازی منتهی

در جهان آتش فکند

نورخورشید از سما او کرد دور

نیمروزان شد از او تاری چو گور

همچنین در باختر نیرنگ ساخت

کوه ها از برف و یخ چون سنگ ساخت

بیخ آبادی بکند

با زنان او گفت کآرایش کنید

خوبش را در چشم مردان افکنید

مرد را او نطق و ذوق شعر داد

در پیام و لابه اش کرد اوستاد

تاکشد زن را به بند

من ز اهریمن شدم زآن رو نفور

بر تو دل بربسته ام از راه دور

لیکن این دیوان که نزدیک منند

جملگی بر سیرت اهریمنند

کردشان باید نژند

این دبیر من یکی پتیاره است

صاحب مکر و فریب و چاره است

کوش تا او را فریبی در سخن

و این چنین پاسخ فرستی پیش من

ای خدیو دیوبند!

پاسخ شاه به پیام پری بانو

پیشکار اهرمن دیو فریب

خند خندان با دو چشمان اریب

خودی از فیروزه بر سر شاهوار

تکمهٔ زر بر قبای زرنگار

همره یکدسته دیب

جملگی زیبارخ و آراسته

رخ ز دوده، گیسوان پیراسته

هدیه ها و لوحه ها بر روی دست

دو کنیزک با دو چشم نیم مست

برده از دل ها شکیب

برنهاد آن هدیه ها در پیشگاه

پس زمین بوسید پیش پادشاه

زان سپس آن نامه ها را برگشاد

شاه شاهان را به خوبی کرد یاد

با عباراتی عجیب

پس یکایک نامه ها را برگرفت

خواندنی با لحن چینی درگرفت

شه

به میشی گفت باشد ترجمان

ترجمان استاد پیش نامه خوان

با جمال و رنگ و زیب

خواسته بانو ز پور اوشهنگ

عقد صلح و رسم مهر و مرگ جنگ

شاه شاهان شهریار هوشمند

دیو دیوان را رها سازد ز بند

بی ملام و بی عتیب

در عوض ملک تخارستان و هند

نیمروز و زابل و مکران و سند

باد زانِ پادشاه و لشکرش

تا ابد آباد بادا کشورش

مرغزارانش رطیب

پادشه فرمود تا خوان آورند

گوشت بریان، پیش مهمان آورند

زان سپس فرمود میشارا که گوی

کاین سخن ها را نباشد رنگ و روی

هست گفتاری غریب

اهرمن خصم خدا و آدمی است

اهرمن را روی استخلاص نیست

گر چه خود بی مرگ و جاویدان بود

لیک جاویدان درین زندان بود

نیست جز بندش نصیب

بانو ار دارد سر صلح و وفاق

از پی دیدار ما بندد نطاق

خود به پای خویش آید پیش ما

تا که گردد رای نیک اندیش ما

صلح او را مستجیب

زآن هدایا شاه نستد هیچ چیز

غیر آن گردونه و اسب و کنیز

کاین هدایا مر مرا در خورد نیست

جامهٔ دیبا لباس مرد نیست

طوق و یاره، مشک و طیب

مهر روشن مر مرا یاریگر است

رهبر پیکار و پشت لشکر است

مر مرا یاری کند رخشنده مهر

تا کنم گیتی به گرز گاوچهر

خالی از دیو مهیب

خواست تا پاسخ گزارد دیو خشم

دیو آزش بنگرید از زیر چشم

جمله دیوان در برش زانو زدند

هدیه ها برداشته بیرون شدند

همره دیو فریب

گشتشان شیدسپ موبد رهنمون

برد دیوان را از آن خندق برون

میشی و میشایه نیز از نزد شاه

با پیامی دلنشین جستند راه

نزد ماه ناشکیب

شگفتی تهمورث از دیدن کنیزان

دید تهمورث چو بر آن دوکنیز

گفت با شیدسپ کای پیر عزیز

این دو دختر را جمالی بیمرست

یا پری خود ز آدمی زیباتر است

همچو من بنگر تو نیز

گفت شیدسپ ای جهان را روشنی

دور باش از فکرت اهریمنی

این نگار و نقش دیو رهزن

است

و آب و رنگ خامهٔ اهریمن است

در حقیقت نیست چیز

نقش بیرون از فرشته یادگار

وز درون دیوند و دیوی نابکار

این نکورویان تمامی از برون

راست بالایند و زیبا، وز درون

کج خیال و بی تمیز

بانوان ما رفیق شوهرند

عاشق و یار و شفیق شوهرند

گرچه لطفی نیست در دیدارشان

بر سر لطف است و خوبی کارشان

نزدشان شوهر عزیز

وین پریرویان پریزادند و بس

وز جمال و حسن خود شادند و بس

نزد ایشان پارسایی هیچ نیست

کارشان جز خودنمایی هیچ نیست

با دو زلف مشکبیز

زین دو دلبر بهترند آن دو هیون

زان که خوبند از برون و از درون

اسب خوب از جنگ بیرونت کشد

جفت بد بر تخت در خونت کشد

با سر شمشیر تیز

من اگر بودم به جای پادشاه

این دو زن را راندمی زین بارگاه

شاه گفت این زفت رویی خود مباد

کآدمیزاد از زن و اسب است شاد

زن سپید و اسب دیز

این زمان آمد دوان از کوهسار

بانوی ایران اناهیت از شکار

نیمه تن پوشیده در چرم پلنگ

ساق و زانو، کتف و باز و لعل رنگ

چون گوزنی گورخیز

گردنی کوته، رخی ناگوشتمند

بینی ای چون بینی آهو بلند

خوشه خوشه موی سر مالان به پشت

چشم ها کوچک، لب زیرین درشت

نیزهٔ بر کف قطره ریز

آمد و دید آن دو اسب و آن دو زن

شاه با شیدسپ مشغول سخن

گوید این یک: زن بران، مرکب بدار

گوید آن یک: درخورند این هرچهار

این دو اسب و دو کنیز

رفت نزدیک کنیزان چگل

آن فرشته طلعتان دیو دل

چون گل سوری لطیف و تازه روی

چون سمن پاک و چو نسرین مشکبوی

چون گهر نغز و تمیز

آن دواز بیمش بلرزیدند سخت

چون زطوفانی قوی، شاخ درخت

لیک ناهید از عطوفت خندخند

گفت کاین دو خوبرو زان منند

زآن شه دیگرجهیز

با دو بازو هر دو را در برگرفت

بوسه ای از لعل هریک برگرفت

...

...

...

در وصف کاخ پری بانو

...

...

...

...

...

بر در آن کاخ سیصد پاسدار

جمله برکف گرزهای گاوسار

کودکان ماهرو در پیش در

بهر خدمت تنگ بربسته کمر

با رخی

چون گلستان

کرده بهر روشنی برگرد باغ

تعبیه ازگوهران شبچراغ

مجمری زرین به قندیلی بلور

هر طرف آوبخته بهر بخور

وز طلا زنجیر آن

کرده خرگاهی بپا از زر ناب

تافته از سیم و ابریشم طناب

پرده ها آوبخته بر نقش چین

نقش ها از دُرّ و یاقوت ثمین

با طراز بهرمان

هشته پیرامون خرگه تخت ها

روی آن از خزّ و دیبا رخت ها

متکاها از پرند شوشتر

باد بیزن از دُم طاوس نر

دسته اش گوهرنشان

بر فرازکاخ تختی لاجورد

از زر و لعل اندر آن گل های زرد

نازبالش ها لطیف و زرنگار

خوش ترنم قمریان مشک بار

از بر او پرفشان

از بر هرتخت سروی ساخته

وز زمرد برگها پرداخته

قمری زربن فشانده بر سریر

هردمی زان سرو بن مشک و عبیر

از پر و بال و دهان

ییش هر تختی یکی خوان ظریف

وندر آن گسترده دیبایی لطیف

جام و مینا و اوانی سر بسر

از بلور و زر و سیم پرگهر

باده از هر سو روان

-ناتمام-

ارمغان بهار

نظم اندرزهای «آذرپاد مارسپندان» از پهلوی به پارسی، در تابستان 1312

مقدمه

در تابستان گذشته تنهایی و فراغتی دست داد. در آن تنهایی و در بستگی بیکار ننشستم و در بستگی را غنمیت شمرده با فراغ بال به نظم اندرزهای انوشه روان آذرباد مارسپندان پرداختم. اندرزهای این مرد بزرگ - که بایستی وی را از روی حقیقت بزرگ ترین مجدد دین مزدیسنا شمرد، و در شمار سقراط یونان و لقمان عرب و کنفوسیوس چین دانست - مکرر به پارسی ترجمه شده، لیکن غالباً این ترجمه درست و مطابق با متن نیست و در اکثر آن ها به اختصار پرداخته و لطایف اصلی و احیاناً مراد گوینده را زیر و زبر ساخته اند. در نسخه ای از این رساله که در بمبئی ضمن متون پهلوی تألیف و به اهتمام «مرحوم دستور جاماسپجی مینوچهر جی جاماسب اسانا» در به طبع رسیده یک سیروزهٔ کوچک نیز موجود است که ترجمه کنندگان عموماً آن را

حذف کرده اند، با آنکه در آن سیروزهٔ کوچک فواید علمی و ادبی بزرگی است.

اغتنام فرصت را، نخست به تکمیل ترجمه به نثر پرداخت و پس از فراغت آن را به نظم درآورد و اکنون با حذف مقدمه منظومه، از آغاز رساله عبارات نثر و اشعار آن را در برابر هم نوشته به دوست عزیزم آقای میرزا مجید خان موقر به یادگار می سپارم و طبع و نشر آن را به اختیار ایشان می گذارم.

ضمناً متذکر می شود که عبارات نثر را به اسلوب اصل پهلوی قرار دادم و لغاتی که در فرهنگ ها می توان به دست آورد به حال خود گذاشت و برخی لغات دیگر هم که قابل استفاده دانست با توضیحی در میان هلال، به جای خود باقی ماند. تا هم مطالعه کنندگان از طرز نثر باستان آگاه شده و هم از موارد صحیح استعمال لغاتی که در فرهنگ ها موجود است اطلاع یابند و ضمناً لغاتی را که فرهنگ ها ذکر نکرده اند و ممکن است به کار ادبا و محققان آید در دسترس قرار داشته باشد. و در اشعار نیز سعی شد که تا ممکن باشد از لغات و اسلوب اصلی استفاده شد و لغات تازی به کار برده نشود. در ذیل صفحات تعلیقاتی در توضیح برخی لغات و جملات نگاشته شده است که خالی از فایدتی نیست.

م. بهار

 

آیین زرتشت

چنین گفت در گات ها زردهشت

که بر دیو ریمن نمایید پشت

دروغ است هم دست اهریمنا

ابا هر بدی دست در گردنا

به یزدان نیکی دهش بگروند

دروغ از فریبندگان مشنوید

به هرمزد والا نماز آورید

به یزدان یکایک نیاز آورید

گوش نیک دارید و نیکومنش

کزین دو به نیکی گراید کنش

چو پندار شد خوب و گفتار خوب

شود بی

گمان کار وکردار خوب

به نیکو منشت و گوشت و کنشت

بیارای خود را چو خرم بهشت

برون و درون هر دو شایسته به

نهاد خوش و خوی بایسته به

سخن خوب و دل خوب و خوش کار کرد

چو این هرسه شد خوب،خوبست مرد

نیت گر بود خوب و گفتار بد

درختی است خوش کاورد بار بد

منش گر بود زشت و گفتار نغز

اناریست خوش ظاهر و ترش مغز

مکن بد اگرچه نه پیدا بود

که پیروزی دیو شیدا بود

روان و تن خویش ورزنده دار

به ورزیگری کشور ارزنده دار

تن لاغر و خاک نادیده ورز

ندارد به نزد جهاندار ارز

اگر گرسنه روزی آری به شب

گناهست نزدیک دادار رب

گناهی ست کان را ستغفار نه

زمین تشنه و آدمی گرسنه

برون آرکهریز و آب روان

بر آن آب بنشان نهال جوان

برافشان بهر مهر مه تخم پاک

که درتیر مه زر ستانی ز خاک

میفکن درختی که بار آورد

هم آن راکجا سایه می گسترد

به نام یزدان - این (است) اندرز انوشک روان اتروپات مارسپندان

بخواندم زگفتار دانای راد

که اندرز فرزند راکرد یاد

نکو نام پاد آذر شادکام

که بودش پدر ماراسپند نام

فقرۀ 1

این پیدا (است) که آذرپاد را فرزند تنی زاد نبود، و از آن پس آیستان «نیاز و دعا» به یزدان کرد، دیر برنیامد که اذرپاد را فرزندی ببود، هرآینه درست خیمی زرتشت سپینمان را زرتشت نام نهاد، وکفت که برخیز پسرم تا(ت) فرهنگ برآموزم.

شنیدم که دانا نبودش پسر

بنالید زی داور دادگر

به زودی یکی خوب فرزند یافت

یکی خوب فرزند دلبند یافت

بفرمود «زرتشت» نامش پدر

مگرخیم زرتشت گیرد پسر

چو هنگام فرهنگش آمد فراز

بدین گونه فرهنگ او کرد ساز

فقرۀ 2

پسر من! کرفک اندیش بوی، نه گناه اندیش، چه مردم تا جاودان زمان زنده نی، چه چیز که آن مینوی (است)، بایستنی تر (پاینده تر)

که جان پدرکرفه اندیش باش

بی آزار و به دین و خوش کیش باش

چو باید شدن زین جهان

ای پسر

نگر تا به مینو چه بایسته تر

نباشدکس اندر جهان دیرپای

همان مینوی کرده مانده بجای

فقرۀ 3

آن گذشته فراموش کن، و ان ناامده را بیش (و) تیمار مبر.

فراموش کن چیزهای شده

مبر بیش و تیمار ناامده

فقرۀ 4

بخدای و سردار مرد، وستار وکستاخ مباش.

مشو تند وگستاخ و نااستوار

به پیش خدا و خداوندگار

فقرۀ 5

هرچه به تو نه نیکواست تو نیز به دگرکس مکن.

هر آن چیزکان زی تو نبود نکو

به دیگر کسانش مکن آرزو

فقرۀ 6

اندر خدایان و دوستان یگانه باش.

یگانه شو آموزگارانت را

خداوندگاران و یارانت را

فقرۀ 7

خویشتن به بندگی کس مسپار.

مشو خویشتن بنده در زندگی

مکن پیش همچون خودی بندگی

فقرۀ 8

هرکه با تو به خشم وکین رود هرآینه از وی دور باش

رود هرکه با تو به خشم و به کین

از او دور باش و به رویش مبین

فقرۀ 9

باستان (آغاز و همواره) و همه گاه امید بر یزدان دار و دوست آن گیر که ترا سودمندتر بود.

امیدت به دادار دارنده بند

گزین دوستی کت بود سودمند

فقرۀ 10

به چیز یزدان و امهرسپندان توخشا (توزنده - عمل کننده) و جان سپار باش.

به گیتی ره ایزدی توختن

بود مینوی توشه اندوختن

به راه خدا و امهرآسپند

به جان کوش تا وارهی ازگزند

فقرۀ 11

راز به زنان مبر.

به زن راز پنهان مکن اشکار

همان کودکان را به فرهنگ دار

فقرۀ 12

هرچه اشنوی نیوش، یاوه مگوی.

نیوشنده باش و سخن درپذیر

پس و پیش پاسخ به پیمانه گیر

فقرۀ 13

زن و فرزند خویشتن جدا از فرهنگ بمهل، کت تیمار و بیش (رنج و غم) گران نرسد و پشیمان نشوی.

مبادا ز فرهنگ و دانش جدا

زن و کودک مردم پارسا

کش آرد پشیمانی بیکران

برد بیش و تیمار و رنج گران

فقرۀ 14، 15

بیگاه مخند. پیش و پس پاسخ به پیمانه گیر (پیمان -

انداز)

به بیگاه بر روی مردم مخند

زگفتار بی مایه لب بازبند

فقرۀ 16

به هیچ کس افسوس (استهزاء) مکن.

مکن هیچ افسوس با مردمان

کز افسوسیانند مردم رمان

فقرۀ 17، 18، 19، 20

با دژآگاه (نادان و بی تربیت) مرد همراز مباش.

با خشمگین مردم همره مباش.

با خلج (پوچ و پست) مردم هم سگالش (هم مشورت) مشو

با بسیارخواسته مرد (متمول) هم خورش مباش.

سگالش مکن با خلج مرد زفت

مگو با دژآگاه راز نهفت

ابا خشمگین مرد همره مباش

هم آواز مرد دژ آگه مباش

مشو هیچ همباز پرخواسته

که گردد ترا خواسته کاسته

فقرۀ 21

با مست مرد هم خورش مشو.

مشو هم خور و خفت بامست مرد

که آمیزش مست رنجست و درد

فقرۀ 22

از بدگوهر مرد، و بد تخمه مرد افام مستان و مده، چه وخش گران باید دادن و همه گاه به درخانۀ تو بایستد و همیشه پیامبر به درگاه تو برپای دارد و ترا زیان گران از وی باشد.

به بدگوهران وام هرگز مده

چو دادی بر آن خواسته دل منه

هم از بدنژادان و بدگوهران

مکن وام کش هست و خشی گران

پی زر دراستد همی بر درت

پیمبر فرستد همی در برت

زیان ها بسی هست از ایدر ترا

مکن وام از مرد بدگوهرا

فقرۀ 23

دشن چشم (بدچشم) مرد به یاری مگیر.

مشو هیچ با مرد بدچشم یار

که بدچشم مردم نیاید به کار

فقرۀ 24

بر ارشکین (حسود) مرد خواسته منمای.

به رشکاوران هیچ منمای زر

بپرهیز از سیزک بی هنر

فقرۀ 25

اندر پادشاهان وژیر ( گزیر، چاره و تدبیر) به دروغ به پایان مبر.

چو پیدا شدت نزد شاهان فروغ

نگر تا نگویی بدیشان دروغ

سخن جز به آیین دانش مگوی

که نزد شهان باشدت آبروی

فقرۀ 26

از سیزک (خبرچین) و دروغ مرد سخن مشنو.

مکن گوش هرگز به مرد دروغ

که در گفته هایش نبینی فروغ

فقرۀ 27

به بادافره بر مردمان کردن، ورندک (برنده - تندرو) مباش

به بادافره اندر مشو تند و تیز

کسی

را به گیتی میازار نیز

فقرۀ 28، 29

اندر خوردن با مردم همچشمی و پیکار مکن، مردم را مزن.

مشو در خورش باکسان هم نبرد

دل میزبان را میاور به درد

فقرۀ 30

گاه را مکوش.

به بیگاه کوشش مکن بهر جاه

که جاه است بسته به هنگام و گاه

فقرۀ 31

با آزادچهره مرد (نجیب مرد) کارآگاه و زیرک و خوش خیم مرد، همپرسشی (صحبت) کن و دوست باش.

همان زیرک و مرد آزادچهر

سخن پرس و پیش آر آواز نرم

فقرۀ 32

به نبرد بسیار بیندیش که بار گران با تو نباشد.

شوی چون به پیکار جنگاوران

نگر تا نباشدت بار گران

فقرۀ 33

از کینه ور مرد پادشاه (صاحب نفوذ) دور باش.

ز دارای کین توز دوری گزین

همان به که نشناسدت مرد کین

فقرۀ 34

با دبیر مرد همال (خصم) مباش.

سخنگوی داننده را دوست گیر

بپرهیز از خشم مرد دبیر

مزن پنجه با مرد دانش پژوه

مهل تات دشمن شوند این گروه

فقرۀ 35

با مرد یاوه گوی راز خود آشکار مکن.

مکن راز با مردم یاوه کوی

که رازت پراکنده سازد به کوی

فقرۀ 36

پیشگاه مرد دانا را گرامی دار و از وی سخن پرس و سخنش بشنو

بر مرد داننده خاموش باش

سخن پرس و دیگر همه گوش باش

خردمند استاده در پیشگاه

نگر تا چه گوید به بیگاه و گاه

فقرۀ 37

به هیچ کس دروغ مگوی.

دلت را ز نیکو سخن ده فروغ

میالای هرگز دهان از دروغ

فقرۀ 38

کسی که او را شرم نیست ازش خواسته مگیر.

اگر وام خواهی ز یاران بخواه

ز بی شرم زر خواستن نیست راه

فقرۀ 39

چشم آگاه را به هیچ چیز گرو منه.

کسی کش به چیز تو چشمست تیز

گروگان منه در برش هیچ چیز

فقرۀ 40

نه به راست نه به دروغ سوگند مخور.

ز سوگند خوردن سخن کاستست

مخور گر دروغ است اگر راستست

فقرۀ 41

چون تو را کدخدایی کردن کام است، نخست هزینه (نفقه)

به میان کن.

چو برکتخدایی ببستی میان

نخستین هزینه بنه در میان

که گر بی هزینه بخواهی بیوک

دوشنبه بود سور وآدینه سوگ

فقرۀ 42

خویشتن را زن، خود بخواه.

پس آنگه خود از بهر خود خواه زن

به دلخواه بگزبن یکی شاه زن

فقرۀ 43

اگرت خواسته بود، نخست آب ورز و زمین بیش بخر چه اگر برندهد هر آینه اش بن به میان باشد.

گرت خواسته باشد اندر کمر

نخست آب ورز و زمینی بخر

کزان ورز اگر هیچ ناید به دست

بن و بیخ باری بجای خود است

فقرۀ 44

چند توانت بود مردم (را) به زبان میازار.

همی تا توانی سخن نرم دار

دل مردمان با سخن گرم دار

فقرۀ 45

مرو بر کین و زیان مردمان.

کسی را میازار در گفتگوی

به کین و زیان کسان ره مپوی

فقرۀ 46

بخواسته چند که توان رادی کن.

گرت خواسته هست از آن خواسته

رخ رادمردی کن آراسته

فقرۀ 47

بر هیچ کس فریفتاری (فریبندگی) مکن، که تو نیز بسیار دردمند نشوی.

مزن گام با کس به راه فریب

که این راه دارد سر اندر نشیب

فقرۀ 48

پیشوا مرد، گرامی و مه (بزرگ) دار و سخنش بپذیر.

مه و پیشوا را گرامی شمار

سخنشان به جان و به دل برگمار

فقرۀ 49

جز از خویشاوندان و دوستان هیچ وام مگیر.

اگر وام خواهی ز خویشان بجاست

ز بیگانه وام ار ستانی خطاست

فقرۀ 50

شرم گین زن اگر با تو دوست بود ا وی را به زنی، بر زیرک مرد دانا ده، چه زیرک و دانامرد همانا چنانچون زمین نیکوست که تخم بر وی پراکنده و گونه گونه خوربار از وی برآید.

گرت خویش باشد زن شرمگین

ورا شوی دانای زیرک گزین

جوان خردمند داننده راه

بود همچو ورزیده خاک سیاه

که چون از برش تخم بپراکنی

از او گونه گون لاله و گل چنی

فقرۀ 51، 52

آشکاره گوی باش (صریح اللهجه). بجز به اندیشه سخن مگوی.

سخن جز به

اندیشه با کس مکن

یکی مرد باش آشکارا سخن

فقرۀ 53

به مرد بی آیین هرآینه وام مده.

به مرد بدآیین مده وام هیچ

وگر وام خواهد ازو رخ بپیچ

گه وام دادن ره داد پوی

به آیین بده وام و بیشی مجوی

فقرۀ 54

زن فرزانه و شرمگین دوست دار

زن باخرد را ز جان دوست دار

که باشد زن باخرد دستیار

زنی جوی فرزانه و شرمگین

هشیوار و آرام و آرزمگین

فقرۀ 55

خوب خیم و درست وکارآگاه مرد اگرچه درویش است هم به دامادی گیر ، هرآینه او را خواسته از یزدان برسد.

تهی دست مرد جوانمرد راد

چودخت ازتوخواهدببایدش داد

چو شد مرد، کارآگه و خوب خیم

نباشد ز درویشیش هیچ بیم

چه باک ارنه بالایش آراسته

که او را ز یزدان رسد خواسته

فقرۀ 56

به مرد مه سال (زیاد سال) افسوس(استهزاء)مکن،چه تو نیز بسیار مه سال شوی

به مردم بر افسوس و خواری مکن

بویژه به مه سال مردکهن

که روزی تو مه سال گردی و پیر

همان بینی از رب بدکان هژبر

فقرۀ 57

ناآمرزیده مرد آزرمان را به زندان مکن، گزیده و بزرگ مردم و هشیار مرد را بر بند زندان بان کن.

به زندان مکن آبرومند را

میفکن نهال برومند را

(جوان گنه کاره دربان مکن

به زندان مر او را نگهبان مکن)

کسی کاو ندارد ز یزدان هران

ندارد ترا بی گمان نیز پاس

به زندانت بگمار مردی گزین

بزرگ و هشیوار و پاکیزه دین

فقرۀ 58

اگر پسری بودت به برنایی به دبیرستان ده، چه دبیری چشم روشی است.

چو داری پسر ده به فرهنگیان

دبیری بیاموزش اندر میان

دبیری ورا دیده روشن کند

دلش خرم و مغز گلشن کند

فقرۀ 59

سخن بنگرش (ملاحظه و تامل) کوی، چه سخنی است ( که) گفتن به و سخنی هست که پاییدن (تأمل) و آن پاییدن به از آن گفتن.

چو خواهی به تیزی سرایی سخن

نگه کن بدان گفتهٔ خویشتن

بساگفته کان را نبایست گفت

بسا گفته کآن را نباید نهفت

به جای

خموشی سخن سر مکن

به جای سخن لب مبند از سخن

فقرۀ 60

راستگوی مرد، پیامبرکن.

بجو راستگو مرد، پیغامبر

کجا راست آید پیامت بسر

فقرۀ 61

زده مرد (را) استوار مدار، و آپریکان (آبرمند) مرد (را) چگونه که آیین بود، هزینه به او ده.

کسی کش فکندی وکردیش خوار

مدارش به نزدیک خویش استوار

چو خواهی کنی دستکیری زکس

بجوی آبرومند نادسترس

فقرۀ 62، 63، 64

سخن چرب گوش، گوش چرب دار، منش فرارون (والا) دارد.

ستوده گوش باش و والامنش

خجسته نهاد و فرارون کنش

فقرۀ 65

خویشتن مستای تا فرارون کنش باشی.

مکن خودستایی که وارون شوی

به وارونگی کی فرارون شوی

فقرۀ 66

اندر خدایان و پادشاهان ناآمرزیده مباش

به نزد خدا و خداوندگار

ز نامرزی خویشتن شرم دار

فقرۀ 67

از دادمه (بزرگ تر از خود) و بهمرد سخن پرس.

ز مهسال و به مرد پرسش نیوش

یکایک به گفتارشان دار گوش

فقرۀ 68

از مرد دزد هیچ چیز مگیر و مده و ایشان را ستوه مکن.

مکن هیچ با دزد داد و ستد

کزین داد و استد ترا بد رسد

ز بیداد کوتاه کن دست دزد

چنین است فرمودهٔ اورمزد

فقرۀ 69

بیم و بادافراه دوزخ را به نگرش کن (در نظر بگیر).

تن از دوزخ و بیم روز بدی

نگهدار و بادافره ایزدی

فقرۀ 70

به هرکس و هر چیز وستار (سست) و گستاخ مباش.

به هر کار گستاخ نتوان بدن

به هرچیز و هرکس نشاید زدن

میانه به هر چیز و هرکار باش

نه گستاخ باش و نه بستار باش

فقرۀ 71

خوش فرمان باش که خوش بهر باشی

به فرمانبری راه نیکی سپار

که خوش بهره یابی ز پروردگار

فقرۀ 72، 73

بی گناه باش که بی بیم باشی. سپاس دار باش که به نیکویی ارزانی باشی.

سر بیمناکی گنهکارگی است

گنه کاره را تن به آوارگی است

همان بیگناهی تناسانیست

به نیکی سپاسنده ارزانیست

گنه کاره را بیم باشد ز شاه

نترسد ز کس، مردم بیگناه

فقرۀ 74

یگانه باش که واپریکان (آبرومند)

باشی.

به هر کار یکرنگ و یکروی باش

ستوده دل و بافرین خوی باش

یگانه شو و پاک و پاکیزه دین

که مرد یگانه بود بافرین

فقرۀ 75

راست گوی باش که استوار (مورد اعتماد) باشی.

جز از راستی هیچ دم برمیار

که باشی بر مردمان استوار

فقرۀ 76، 77، 78

خردتن (فروتن) باش که بسیار دوست شوی. بس دوست باش که نیکنام شوی. نیکنام باش که خوش زیست باشی.

فروتن شو ای دوست در روزگار

که مرد فروتن فزون جست یار

فزون یار مردم نکونام زیست

ز نام نکو شاد و پدرام زیست

در زندگانی فزون یارگیست

فزون یارگی از نکوکارگیست

فقرۀ 79

خوش بهر دین دوست باش که اهرو (اشو مقدس) باشی

ز دین دوستی آسمانی شوی

ز داد و دهش جاودانی شوی

فقرۀ 80

روان پرسیدار (با وجدان و روحانی) باش که بهشتی بوی.

روانت چو بردارد از بد خروش

خروش روان را ز دلدار گوش

نگه دار جان را ز کردار زشت

که اینست هنجار خرم بهشت

فقرۀ 81

دادار باش که گروزمانی (ملکوتی) شوی.

ز داد و دهش جاودانی شوی

جز این گر کنی زود فانی شوی

فقرۀ 82

زن کسان مفریب، چه به روان گناه گران بود.

به راه زنان دانهٔ دل مپاش

فریبندهٔ جفت مردم مباش

زن پارسا را مگردان ز راه

که از رهزنی بدتر است این گناه

روان را گناه گران آورد

بس آسیب در دودمان آورد

فقرۀ 83

خرد بوده (پست و بی اصل) واپیشوار (؟) مردم را نگاه مدار (تفقد و احسان مکن) چه ترا سپاس نخواهد داشت.

چو گشتی توانگر به داد و دهش

فرومایهٔ پست را برمکش

که این مردمان خداناشناس

ندارند از مرد مهتر سپاس

فقرۀ 84

خشم وکین را، روان خویش تباه مساز.

روان را بپرداز از خشم و کین

که گردد تبه جانت از آن و این

فقرۀ 85

به گفتار و کردار چرب و نماز بر (گرم و متواضع باش) چه از

نماز بردن پشت به نشکند و از چرب پرسیدن دهان گنده نشود.

به گفتار و کردار شو مهربان

نیایشگر و چرب و شیرین زبان

که پشت از خمیدن نگیرد شکن

نه از چرب گفتار گندد دهن

فقرۀ 86

فرتم سخن (سخن عالی) به دشچهر (بدذات) مگوی.

میاموز دانش به ناپاکزاد

که دانش چراغست و ناپاک باد

فقرۀ 87

چون به انجمن خواهی نشست نزدیک مردم دژآگاه منشین که تو نیز دژآگاه نباشی.

به هر انجمن پاک و پدرام باش

پژوهنده و چست و آرام باش

چو خواهی نشستن پژوهنده شو

به نزدیک مردان داننده شو

به سوی دژ آگاه مردم مرو

بپرهیز و همدوش نادان مشو

مبادا چو بینند آنجا ترا

شمارند همباز آنها ترا

فقرۀ 88

به انجمن سور، هر جای که نشینی بجای برتری منشین کت از آن جای نیاهنجند و به جای فروتر نشانند.

به سور انجمن جایگه بین درست

بدان جای بنشین که در خورد تست

مبادا برآرندت از آن نشست

به جای فروتر نشانند پست

ز فرزانه دهگان شنو پند راست

به جایی نشین کت نبایست خا ست

فقرۀ 89

به خواسته و چیزگیتی گستاخ مباش،چه خواسته و چیز (مال و منال) گیتی ایدون همانا چون مرغی است که ازین درخت بر آن درخت نشسته و به هیچ درخت نپاید.

به گنج و به کالای گیتی مناز

که کالای گیتی نپاید دراز

چو مرغی است گنج زر و خواسته

جهان چون یکی باغ آراسته

ز شاخی به شاخی برآید همی

به یک شاخ هرگز نپاید همی

فقرۀ 90

اندر پدر و مادر خویش ترسکار و نیوشنده و فرمان بردار باش، چه مرد را تا پدر و مادر زنده اند، همانا چون شیر اندر بیشه است از هیچ کس نترسد و او را که پدر و مادر نیست همانا چون زن بیوه است که چیزی از وی بدوسند و او هیچ چیزی نتواند کرد و هر کسی (او را) بخوار دارد.

به

نزدیک مام و پدر بنده باش

به فرمانگرای و نیوشنده باش

جوان کش بود زنده مام و پدر

بود، چون به بیشه درون، شیر نر

چمد اندر آن بیشه نامدار

نترسد ز کس گاه جنگ و شکار

هم آن پورکش مرد مام و پدر

بود چون زنی بیوه و دربدر

کجا زو ربایند هرگونه چیز

نه دست ستیز و نه پای گریز

فقرۀ 91

دخت خود را به زیرک و دانا مرد ده، چه زیرک و دانا مرد هر آینه چون زمین نیکوست. کجا تخم بدو افکند و از او بس جورتاک (؟) اندر آید.

گرت هست دختر، به داننده ده

ز هر شوهری شوی داننده به

بود مرد داننده چون خوب خاک

که در وی نشانند هرگونه تاک

فقرۀ 92

اگر خواهی از کسی دشنام نشنوی، به کس دشنام مده.

چو خواهی که بد نشنوی از کسان

میاور بد هیچ کس بر زبان

فقرۀ 93

تند هلک گوی (عصبانی و دیوانه وار) مباش، چه تند هلک گوی مردم چنان چون آتش است که اندر بیشه افتد و همه مرغ و ماهی بسوزد و هم خرفستر سوزد.

مشو در سخن تند و زنجیر خای

که تندی درخشیست خرمن گرای

بود آتش تیز، گفتار تیز

که در بیشه چیزی نماند به نیز

بسوزد تر و خشک ونزدیک ودور

چه مرغ و چه ماهی چه مار و چه مور

فقرۀ 94

با آن مرد کجا پدر و مادر از او آزرده و ناخشنودند همکار مباش کت داد به دوبار ندارد - هیچت با آن کس دوستی و دوشارم مباد.

جوانی کز او نیست خشنود باب

هم آزرده زو مادر مهریاب

مشو هیچ همکار چونین کسی

کزان مرد بیداد بینی بسی

به جای تو نیکی ندارد نگاه

ازین دوستان تا توانی مخواه

فقرۀ 95

شرم و ننگ بدرا، روان خویش به دوزخ مسپار.

مکن شرم بیجا و بیجا درنگ

به دوزخ مرو از

پی نام و ننگ

فقرۀ 96

سخن دوآیینه (به دورویی و تذبذب) مگوی.

سخن هیچگه بر دو آیین مگوی

که نزد مهال ریزدت آبروی

فقرۀ 97

به انجمن جایی که نشینی نزدیک دروغ (گوی) منشین که تو نیز بسیار دردمند نه بوی. (کذا)

مشو هیچ همدوش مرد دروغ

کز این دیو مردم نیاید فروغ

فقرۀ 98

آسان پای (ضد گرانجان) باش تا روشن چشم باشی.

گرانی مکن در بر مهتران

سبک پای بهتر ز مردگران

چو اندک روی زود خیزی ز جای

بری چشم روشن برکدخدای

به دیدار تو شادمانی کند

به خرم دلی میزبانی کند

چو اندر نشستن گرانی کنی

سر میزبان را به درد افکنی

فقرۀ 99

شب خیز باش که کار روا باشی.

به تاریکی از خواب بیدار شو

به نام خدا بر سر کار شو

که شب خیز را کار باشد روا

فزون خواب مردم شود بینوا

فقرۀ 100

دشمن کهن را دوست نو مگیر، چه دشمن کهن چون مار سیاه است که صد ساله کین فراموش نکند.

بود دشمن کهنه، مار سیاه

که صد سال دارد به دل کین نگاه

بدان کینه ور دوستی نو مکن

که ناگه کشد از تو کین کهن

فقرۀ 101

دوست کهن را دوست نو گیر، چه دوست کهن چون می کهن است که هر چند کهنه تر، به خورش شهریاران بیشتر شایسته و سزاوار.

بجو یار نو از کهن دوستان

که می چون کهن گشت نیکوست آن

کهن یار همچون می لاله رنگ

که هرچ آن کهن تر، گران تر به سنگ

فقرۀ 102

به یزدان آفرین کن و دل به رامش دار کت از یزدان فزایش به نیکویی رسد.

به یزدان نخست آفرین بر شمار

پس آنگاه دل را به رامش سپار

کت افزایش آید ز یزدان پاک

ز رامش نگردد دلت دردناک

فقرۀ 103

دهیوپد مرد (شاه) را نفرین مکن چه شهر پاسبانند، و نیکویی به جهانیان اندازند.

به شاهنشهان زشت و ناخوش مگوی

کجا پاسبانند بر شهر وکوی

به کشور نکویی

از ایشان رسد

وزیشان بود کیفرکار بد

فقرۀ 104

و تراگویم ای پسر من، نیکوترین دهشیاری به مردمان، گوهر خرد است. چه اگر بر کست خواسته برود و یا چهارپایان بمیرد خرد بماند.

کسی کاو به گیتی دهشیار زیست

نکوتر ورا از خرد چیز نیست

که گرمایه از دست برکست، شد

زر و چارپانیزش از دست شد

چو باشد خرد، رفته بازآیدش

به ناز کسان کی نیاز آیدش

فقرۀ 105

به استوانی و استواری دین کوشش کن چه مهمترین خرسندی دانایی (است) و بزرگتر از آن امید به مینو است.

بدین کوش و پیوسته خرسند باش

به دانش درختی برومند باش

چو دانا بود مرد امّیدوار

به مینو گراید سرانجام کار

که دانا که دارد امید، آن بهست

ز دانای نومید، نادان بهست

فقرۀ 106

همیشه روان خویشتن را فرایاد دار.

همیشه روان را فرا یاد دار

ز کردار نیکو روان شاد دارد

فقرۀ 107

نام خویش را، خویشکاری خویش به مهل. (یعنی به مناسبت نام و مقام از کار و کوشش طفره مزن).

مهل نام را، خویشکاری ز دست

که بی خویشکاری شود نام پست

دو گیتی است با مردم خویشکار

به مینو خوش و در جهان شادخوار

فقرۀ 108

دست از دزدی و پای از بی خویشکاری رفتن و منش از وارونگی و کجی بازدار، چه کسی که او کرفه کند پاداش یابد و کسی که گنا کند بادافراه برد.

به دزدی مبر دست و ستوار باش

منش را ز پستی نگهدار باش

مبر تاب هرگز تن ازکارکرد

که ازکارکردن شود مرد، مرد

ز بی خویشکاری نگهدار پای

که بیکارگی هست پتیاره زای

به هرکار پاداشنی همره است

گنهکاره را سخت بادافره است

فقرۀ 109

هرکه او هیمالان (یعنی خصمان) را چاه کند، خود اندر چاه افتد.

کسی کز پی دشمنان کند چاه

خود افتد در آن چاه خواهی نخواه

فقرۀ 110

نیک مرد آساید و بد مرد بیش و اندوه گران بود.

نکو

مرد آساید اندر جهان

برد بدکنش مرد رنج گران

نکویی بود جوشن نیکمرد

به گرد بدی تا توانی مگرد

فقرۀ 111

زن گش (بکر) و جوان به زنی بگیر.

زنی خواه دوشیزه و مهربان

به دوشیزه شاد است مرد جوان

فقرۀ 112

شراب به پیمان (یعنی به اندازه) خور چه هر که او شراب بی پیمان خورد، بسا گنه که از وی آید.

اگر باده نوشی به پیمانه نوش

به آیین مردان فرزانه نوش

کز افزونی می ز دل ها گناه

برُوید، چو از تند باران گیاه

وگر گفتهٔ من پسند آیدت

مخور می که از می گزند آیدت

بود سوزیان این می لعل پوش

زیانش ز تو، سودش از می فروش

فقرۀ 113

هرچند بس نیک افسونِ ماران دانی، زود زود دست به مار مبر کت بگزد، و بر جای بمیراند.

تو ای مرد افسونگر چیره دست

مبر سوی هر مار بر خیره دست

مبادا کت از این دلیری همی

زند زخم و بر جای میری همی

فقرۀ 114

اگر بس آشنا و آب (یعنی شنا) نیک دانی زود زود به آب ستهمه (ظ. ستمبه = مخوف) اندر مشو که ترا آب نبرد و بجای بمیری.

شنا گرچه به دانی ای مرد مه

به آب ستبر اندرون پا منه

مبادا ز ناگه رباید ترا

سبک جان ز تن برگراید ترا

کسی کاز خرد باشدش هیچ بهر

ننوشد به امید پازهر، زهر

فقرۀ 115

به هیچ آیین مهر دروغی (یعنی بدعهدی) مکن که ترا خوره پسین نرسد.

مورز ایچ در مهربانی دروغ

که روی دورویان بود بی فروغ

وزو فرهٔ مردمی کم شود

به روز پسین کار در هم شود

فقرۀ 116

خواستهٔ کسان دیگر تاراج مکن و نگاه مدار و به خواستهٔ خود میامیز، چه که خواستهٔ تو نیز ناپیدا و انبیر (محو) گردد، زیرا خواستهٔ ناخویش آفریده چون با آن خویش...

به تاراج مردم منه پای پیش

زر کس میامیز

با مال خویش

که مال تو نیز از میان گم شود

چو آلوده با مال مردم شود

زری کاندر او دیگری رنج برد

نبایست آن را زر خود شمرد

چو برداشتی دسترنج کسان

رود دسترنج تو نیز از میان

فقرۀ 117

... شاد مباش، چه مردم ایدون همانا چو مشگ پر باد است که چون باد از آن بدرود هیچ در او نماند.

بود نازش مرد دانا به جان

به جان شاد باش ای پسر تا توان

که تن همچو مشگی بود پر ز باد

نماندش چیزی چو بادش گشاد

فقرۀ 118

مردم ایدون همانا چون شیرخواره است که چون خو یی اندرگرفت بر آن خوی بایستد.

بود آدمی کودکی شیرخوار

پذیرنده ی خوی ها بی شمار

چو خویی پذیرد در استد بدان

نگر تا نگیری تو خوی بدان

فقرۀ 119 تا 148

اینجا یک سی روزهٔ کوچک است که از فقرهٔ تا است و ما آن را بعد از قسمت آخر که با قسمت بالا مربوط است قرار دادیم.

فقرۀ 149

چو نیکویی به تو رسد بسیار شادی مکن و چون سختی و بدبختی رسد بسیار به غم مباش، چه نیکی زمانه با سختی و سختی زمان با نیکویی است و هیچ فراز نیست کش نشیب نه از پیش، و هیچ نشیب نیست کش فراز نه از پس.

چو نیکی رسید بهرت از آسمان

از اندازه بیرون مشو شادمان

چو زشتی رسد نیزت از روزگار

مشو ناامید از سرانجام کار

بسا نیکیا کش بدی از پی است

بسا بد که نیکی همال وی است

نشیب و فراز است کار جهان

همیدون بود آشکار و نهان

فقرۀ 150، 151

به خوردن خورش ها حریص مباش، و از هر خورشی مخور و زود زود به سور و خورن بزرگان مشو که ستوه آور نباشی.

مشو در خورش تند و بسیار خوار

به خوان کسان دست کوتاه دار

به هر خوردنی

دست منما دراز

از آن خور کجا هست پیشت فراز

به خوان و به سور بزرگان مرو

وگر رفت باید گران جان مشو

میانه گزین باش در کار و بار

وگرنه ستوه آیی از روزگار

فقرۀ 152

چهار کار دژآگاهی (نادانی) و دشمنی و بدی با تن خود کردن است: یکی پادیاوندی (یعنی: زبردستی و زورمندی) نمودن، دیگر درویش متکبر که با مردی توانگر نبرد آورد، دیگ ر مرد پیر ریژخوی که زنی برنا به زنی گیرد و دیگر مرد گشن (جوان) که زنی پیر به زنی کند.

دژآگه چهار است کز خوی بد

کند دشمنی با تن و جان خود

یکی «پادیاوند» مردم گزای

به هر کار و هر چیز زور آزمای

دگر نره دروبش با داروبرد

که با مهتر از خویش جوید نبرد

سه دیگر کهن سالهٔ ریژخوی

که هنگام ییری شود جفت جوی

کرا پیر سر هست جفت جوان

بود دشمن خویشتن بی گمان

چهارم جوانی که جوید زنی

شود جفت پیره زن ربمنی

جوانی که خسبد بر پیره زن

بود بی گمان دشمن خوبشتن

فقرۀ 153

مردم دوستی از بنیک منشی (یعنی هواداری اصول) و خوب خیمی (یعنی خوش خویی) از خوب ایواژی (آراستگی) بتوان دانست.

قسمت اخیر را طور دیگر هم می توان معنی کرد: خوش اخلاقی مردم را از خوش سخنی و آهنگ گفتار (آواز)شان می توان دانست.

سر خوی ها، مردمان دوستی است

نگر تا خداوند این خوی کیست

کسی کش منش ره به بنیاد داشت

بن و بیخ کار جهان یاد داشت

جهان است پیشش یکی خانه ای

نبیند در آن خانه بیگانه ای

همه مردمان بستگان ویند

زن و مرد پیوستگان ویند

بجوید دلش مهر برنا و پیر

که از مهر پیوند نبود گریز

به خوی خوش مردم و رازشان

توان راه بردن از آوازشان

فقرۀ 154

و ترا گویم ای پسر که خرد به مردم بهترین دهشیاری (یعنی بهترین بخش و توفیق) است.

ترا گویم ای پور فرخنده پی

خرد جوی

تا کام یابی ز وی

که مردم دهشیار را در جهان

خرد از دهش ها به اندر نهان

که خود زان خردکامکاری کند

به دیگر کسان نیز یاری کند

سی روزهٔ آذرباد مارسپندان (از فقره 119 تا فقرهٔ 148)

هرمزد روز می خور و خرم باش.

بهمن رور جامه نو پوش.

اردیبهشت روز، به آتشگاه شو.

شهریور روز، شاد باش.

سپندارمذ روز، ورز زمین پیش گیر.

خورداد روز، جوی کن

امرداد روز، دار و درخت نشان.

دی باذر روز، سر شوی و موی و ناخن پیرای.

آذر روز، به راه شو و نان مپز چه گناه گران بود.

آبان روز، از آب پرهیز کن و آب را میازار.

خور روز، کودک به دبیرستان ده تا دبیر و فرزانه شود.

ماه روز، شراب خور و با دوستان نیک پرسش (خوش صحبتی و به احوال پرسی رفتن) کن و از ماه خدای، آمدکار بخواه.

تیر روز، کودک به تیراندازی و نبرد و سواری آموختن فرست.

گوش روز، پرورش گوساله کن و گاو به ورز آموز.

دی بمهر روز، سر شوی و موی و ناخن پیرای و انگور از رزان باز به چرخشت افکن تا بهتر شود.

مهر روز، اگر تو را از کسی مستمندی رسیده است پیش مهر بایست از مهر داوری بخواه و گرجش (ظ:گریه) کن.

سروش روز، بخناری (به ضم باء یعنی آزادی و آسایش) روان خود را از سروش اهرو (مقدس) آیفت بخواه.

رشن روز، روز کار سبک (یعنی: کار روزانهٔ مختصر) و کارهای ستایش و نیایش اندر فراوانی پیش گیر.

فروردین روز، سوگند مخور و آن روز ستایش فروهر پاکان و اشویان کن تا خشنودتر شوند

بهرام روز، خان ومان بن افکن تا زود به فرجام رسد، و بر رزم و کارزار شو تا به پیروزی بازایی.

رام روز، زن خواه و کار و رامش گیر و پیش دادوران شو تا به پیروزی و بختگی (آزادی و کامروایی) بازگردی.

باد

روز درنگی (تامل) کن و کار نو می پیوند.

دی بدین روز، کارهای یزشنی وستایش گری کن و زن به خانه بر و موی و ناخن پیرای و جامد پوش.

دین روز خرفسترکش (خرفستر حیوانات موذی مانند مار و کژدم ر زنبور و موریانه و گرگ و غیره که کشتن آنها نوعی از ثواب هاست.)

ارد روز هر چیزی نوب خر و آن را به خانه بر.

اشتاد روز، اسب و گاو و ستور برگشن (لِقاح) افکن تا به درستی بارآورند.

آسمان روز، به راه دور شو تا به درستی بازآیی.

زمیاد روز، دارو مخور.

مارسفند روز، جامه افزای و بدوز و بپوش و زن به زنی گیر که فرزند تیزویر (ویر: هوش و حافظه) نیک زاید.

انیران روز، موی و ناخن پیرای و زنی به زنی گیرکه فرزند نامدار زاید.

اینک منظومهٔ سی روزهٔ آذ ر پاد مارسپندان

بود ماه سی روزتا بنگری

به هر روز کاری بجای آوری

سزد گر به «هرمزد» باشی خُرم

خوری می به آیین جمشید جم

به «بهمن» کنی جامه ها نوبرشت

پرستش کنی روز «اردی بهشت»

به «شهریور» اندر شوی شادخوار

کنی در «سپندارمذ» کشت کار

به «خورداد» جوی نوین کن روان

به «مرداد» بیخ نو اندر نشان

به «دی بآذر» اندر سر و تن بشوی

بپیرای ناخن، بیارای موی

به «آذر» مپز نان که دارد گناه

بدین روز نیکست رفتن به راه

به «آبان» بپرهیز از آب ای جوان

میالای و مازار آب روان

به «خور روز» کودک به استاد ده

که گردد دبیری خردمند و به

بخور باده با دوستان، روز «ماه»

ز ماه خدای آمد کار خواه

بفرمای برکودکان روز «تیر»

نبرد و سواری و پرتاب تیر

به « گوش» اندرون گاوساله به مرز

ببند و بیاموز برگاو، ورز

بپیرای ناخن چو شد «دی بمهر»

سر و تن بشوی و بیارای چهر

جدا کن ز شاخ رز انگوررا

بچرخشت افکن می سور را

اگر مستمندی زکس «مهر» روز

شو اندر

بر مهر گیتی فروز

فشان اشک و زو دادخواهی نمای

که داد تو گیرد ز دشمن خدای

به روز «سروش»ازخجسته سروش

روان را و تن را توان خواه و توش

از او خواه آزادی کام خویش

وزو جوی آیفت فرجام خویش

به «رشن» اندرون کار سنگین بنه

روان را ز یاد خدا توشه ده

مخور هیچ سوگند در «فرودین»

که زشتست ویژه به روزی چنین

ستای اندربن روز فروهر را

که فرورد از او یافت این بهر را

نیایش کن امروز بر فروهر

که پاکان شوند از تو خشنودتر

پی خانه افکن به «بهرام» روز

سوی رزم شو گر تویی رزم توز

که پیروز بازآیی از کارزار

همت کاخ و ایوان بود پایدار

زن ار برد خواهی، ببر روز «رام»

که رامش خوشست اندرین روز و کام

وگر باشدت کار با داوران

درین روز رو تا شوی کامران

سزد روز «باد» ار درنگی شوی

نپیوندی امروز کار از نوی

چو روز نیایش بود «دی بدین»

سر وتن بشو، ناخن و مو بچین

زن نو ببر جامهٔ نو بپوش

دل از یاد یزدان پر و لب خموش

بود روز «دین» مرگ خرفستران

بکش هرچه خرفسترست اندر آن

که خرفستران یار اهریمن اند

دد و دام و با مردمان دشمن اند

به بازار شو روز «ارد» ای پسر

نوا نو بخر چیز و با خانه بر

در «اشتاد» روز اسب و گاو و ستور

به گشن افگنی مایه گیرند و زور

ره دورگیر «آسمان» روز، پیش

که بازآیی آسان سوی خان خویش

گرت خوردن دارو افتد بسر

به «زمیاد» روز ایچ دارو مخور

زن تازه در «ماراسفند» گیر

که فرزند نیک آید و تیزویر

درین روز جامه بیفزای بر

بدوز و بپوش و بیارای بر

«انیران» بود نیک زن خواستن

همان ناخن و موی پیراستن

زنی کاندربن روز گیری به بر

شود کودکش در جهان نامور

انوشه روان باد آذرپاد مارسپندان، که این اندرز کرد و نیز این فرمان داد.

انوشه روان

باد آن مرد راد

که این گفت ها گفت و این پند داد

پایان

اشعار محلی

شمارهٔ 1 - بهشت خدا

اِمْشَوْ دَرِ بِهشتِ خُدا وٰایَهُ پِنْدَرِیٖ

ماهر عرس منن شو آرایه پندری

او زهره گَه مِگی خَطِرَیْ ماهِرَه مِخَهْ

وَاز مُوشْتِری بزهره خَطِرْ خوایَهْ پِنْدَری

ماه تِمُوم، یوسفَ وُ زهره کنج ابر

از پُوشتِ پرده چشم زلیخایَهْ پِنْدَرِی

چُخْدِ فِلک مثال بساط جواهری

پُوْر از جواهِرَه، ته دِریایَه ْ پِنْدَرِی

یا وَخْتِ صُحْبِ، رویِ چمن واوُ نیمه وا

سیصد هزار نرگس شهلایَهْ پِنْدَرِی

اَیْ بُرِّ زر وِرَقْ که بِزِی چُخْدِ آسمون

چِسْبُنْده اَن ْ، بِرِی خَطِرِ مایَهْ پِنْدَرِی

چِسْبُنْدَه قُشْدِلی به کَغَذْباذِشْ آسمون

ور کهکشونش دُنْبَلَه پیدایَهْ پِنْدَرِی

سه خواهرون کشیده به پیش جدی قطار

سه چوچه دَنْبَلَهْ سرِ بابایَهْ پِنْدَرِی

گُسبَندِگر نِگا بفلک، چهره با گُذَل

میدون شاخ جنگی و دعوایَهْ پِنْدَرِی

جوزا گیریفته گورَنَه افتاده پوشت گو

بومب فلک مثال گورگایه پندری

خرچنگ کرده خف که بچسبه بِگُند او

ایساخ که پوشت لمبر جوزایه پندری

اُ و شیرِ گَز نگا مِخَه گُندُم چرا کنه

نزدیک خوشه وِسْتَدَه، چار وایَهْ پِنْدَرِی

عقرب نشسته پوشت ترازوی ظالمی

یا چالدار و شاطر و نونوایه پندری

نیمسب، نِصب تَن اَدِمَه ی تیرکمون بدست

نصب دیگش به عسب معینایه پندری

اُ و بوز غَلَر نگا، مِزِنَه ور بپیش چا

ازتوشنگی و، دل بته چایه پندری

ماهی به بوز مِگَه که اگر اَو مِخَی بُدُم

بوزپوز مگردنه که اُ وت لایه پندری

ای خیمگای شو بَزِیَ و ای عَرُسچه هاش

حکم عرسچه های مقوایه پندری

اینا همش درغگنی و پوچ ای رفیق

از پوچ و از درغ چه تمنایه پندری

نزدیک اگر بری تو مبینی که هیچه نیست

اوکه ز دورگنبد مینایه پنده ری

از بس شنیده گوش توکلپتره و جفنگ

بالای آسمون خنه شایه پنده ری

هستک خدا مثال یکی پادشای پیر

آه رکش دمین عالم بام فه پنده ری

بالایِ آسمون تو مِگی عَرشَه و خدا

بالای عرش یکتنه ور پایه پندری

تو پندری خدا بمثال فریشتهٔه

یا نه مثال

مزدم دنیایه پندری

هرجاکه را مره آدماش با خدش مرن

دیوون ختش چو حیطه مصفایه پندری

شُو تا سحر مُخُسبَه و از صُحب تا بِه شُو

مشغول جنب وجوش وپقلابه پتذری

هر روز دِ مینِ حُولی بیرونیَه مِگی

هر شو دمین حولی سیوایه پندری

لاپرت بنده هاره بزش هر سعت مدن

لاپرت ها دمین پکتهایه پندری

فم برت هاژه هی مخنه هی حکم مده

حکمش د حق ما و تو مجرایه پندری

هرکس که مومنه به بهشتش متپثن

اونجه اجیل مجتهدا رایه پند ری

هرکس که کافر بجهندم مره یقین

اونجه بری مو و تو درش وایه ه پندری

یک بنده ر مکوشه یکی ر مزاینه

قِصّابَه العیاذم و ما مایَه پِندَ رِی

آجاش دلش نسخته بذی مردم فقیر

او دشمنِ فقیر و مِقیرایَه پِندَرِی

رزق خلایقاره د صندق قیم منه

بخشیدنش بخلق به دلخوایه پندری

از عاقلا مِگیرَه مِبَخشه به جاهلا

از بیخ عدوی مردم دانایه پندری

دانا بِرِی دو پول دَرِ دِکّون مَعَطّلِه

احمق نشسته مین اتل، شایه پنده ری

نون و دِراغ و هِندَوَنهٔ کَغ اگر نبود

درویش پیش زن بچه رسوایه پندری

اخکوک و نون کنجل وزردک اگررسید

کارگر دمین کرخنه آقای پندری

مردم به عیدآلیش مکثن رخت ورخت ما

آلیش نرفته، پست تن مایه پندری

خرکس برو که یک بیک کار خرکسا

امروزشا نمونهٔ فردایه پندری

با کیسن خلی امدن ما بذی بساط

تنها بری نگا و تماشایه پندری

فرخ اگر جواب کنه ای قصیده ره

با ما هنز مثال قدیم وایه پند ری

ما یک کِلیمه گفتم از اسرار و گپ تموم

کار خدا بهار معمایه پندری

شمارهٔ 2 - غزل

یقین درم اثر امشو بهایهای مو نیست

که یار مسته و گوشش بگریه های مو نیست

خدا خدا چه ثمر ای موذناکامشو

خدا خدای شمایه خدا خدای مو نیست

نمود خو نمه پامال و خونبها مه نداد

زدم چو بر دمنش دست، گفت پای مو نیست

بریز خونمه با دست نازنین خودت

چره که بیتر ازی هیچه خونبهای

مو نیست

بهار اگر شو صدبار بمیرم از غم دوست

بجرم عشق و محبت، هنوز جزای مو نیست

شمارهٔ 3 - غزل

گفتی که ممیر وخته مو لبیکمه گفتم

هی هی بخدا خوب تو گفتی مو شنفتم

ای شیر نر عشق، تقلای مو پوچه

ای بوده مقدر که بچنگال توبفتم

تا زور دری تیز بزن بازوی صیاد

مو کِفتَرِ جُون سَختُم و آسُون نَمِیُفتُم

گفتم که بپایت نخلد خار و مو امشو

با جاروی مژگون سر راه تو ره رُفتُم

دیشو بخیال صدف سینهٔ صافت

تا وقت سحر مُروِرِیِ اشک مُسُفتُم

همدوش بهارُم مو که هم جفتُمُ هم طاق

در بی طَقَتی طاقُم و با یاد تو جُفتُم

شمارهٔ 4 - غزل

روی ماهت ر ببین تا عشقم باور کنی

رنگ زردم ر ببین تا جورت کمتزه کنی

نصب شو وخت که بوی زلفهات ر مشنوم

کرببینی روزمز، خاک سیا وزسرکنی

زلف کر لیلیزآزی بیشتر مزن قیچی که واز

مثل پیشتر نِمْتَنی چرخ مُو رَ چِنْبَرْ کِنِی

ای بهار اُ قذر به پیش مو مخن والنازعات

گر بحال مو بیفتی الذی را ز برکنی

شمارهٔ 5 - غزل

زلفای قجریر درهم و بشکسته مکن واز

درهای سلامت ر بروم بسته مکن واز

گر مار مخی،ها، نمخی نه، دوکلیمه

اینبار مور مثل همه بار خسته مکن واز

یار اینجیه ا مشو مخن آوازه موذن

تام، خادم مچد، درگلدسته مکن واز

از زلف کتا ابروی پیوسته شو و روز

عمرم رکتا، رنجم ییوسته مکن واز

شمارهٔ 6 - از یک غزل

مو مخام خوذم بزو چشمه نوشت بزنم

لبام غنچه کنم شرق توگوشت بزم نم

دل تو سنگ بیا دلت بدست مو بده

تا بمغز رقیب خرده فروشت بزم نم

شمارهٔ 7 - قطعه

ای بهار طور نمیری که بگن شکرکه مرد

گور بگورکه ز دستش بعذاب عالم بود

خوب آدم بمیره طورکه مخلوق بگن

ایها الناس کیک ه مرد عجب آدم بود

شمارهٔ 8 - غزل

بالای نقره زلف سیارکله پا مکن

ای نازنین بشهر شلق شوربپا مکن

مثل همه بما مکنی ابروت تروش

ابکار ر

با همه بکن اما بما مگن

خون کزد چشمای تو دلم ر وحیا نکرد

یکباربذش بگو: مکن ای بیحیا مکن

اگر مخی ه بهارکه دلت نگادری

اُ ه قذر بروی بچهٔ مردم نگا مکن

شمارهٔ 9 - غزل

روی تو دیدم ز عمر دست کشیدم

چشم مو کاش کور مرفت که تور نمدیدم

ای بچه آهوی چین بروکه مو امروز

هرچه دویدم ردت، بذت نرسیدم

ابرو و چشمای تو چار آس و تو شاهی

دست خلی چار آس جورته دیدم

تصنیفها

ای چرخ!

دردا که ندیدیم وصال رخ دلدار

هجرآمد و آورد غم و محنت بسیار

خون گریه کنم تا بگشایم گره از کار

دردا که مرا خون دل و دیده قرین شد

چه بد رفتاری ای چرخ

چه کج رفتاری ای چرخ

سر کین داری ای چرخ

نه دین داری نه آیین داری ای چرخ

وان باغ که بودست پر از مرغ خوشالحان

امروز چرا گشت نشیمن گه زاغان

افسوس زمانی که چنان بود و چنین شد

چه بد رفتاری ای چرخ

چه کج رفتاری ای چرخ

سر کین داری ای چرخ

نه دین داری نه آیین داری ای چرخ

آن آهوی خوش خط و نکوخال که در دشت

گه راند سوی جوی و گهی تاخت به گلگشت

با خاطر آسوده همی رفت و همی گشت

امروز چرا طعمهٔ شیران عرین شد

چه بد رفتاری ای چرخ

چه کج رفتاری ای چرخ

سر کین داری ای چرخ

نه دین داری نه آیین داری ای چرخ

آن تخت که بُد جای کیومرث و فریدون

وان ملک که بُد وسعتش از حوصله بیرون

وان تاج که بد بر سرکیخسرو، اکنون

مطموع عدو گشت و خراب از ره کین شد

چه بد رفتاری ای چرخ

چه کج رفتاری ای چرخ

سر کین داری ای چرخ

نه دین داری نه آیین داری ای چرخ

یاران ز حمیت به سوی مرگ دویدند

در راه شرف از سر و جان دست کشیدند

در

خون خود اندر طلب فخر طپیدند

گلرنگ ز خون همه سیمای زمین شد

چه بد رفتاری ای چرخ

چه کج رفتاری ای چرخ

سر کین داری ای چرخ

نه دین داری نه آیین داری ای چرخ

امروز ز بی حسی ما کار خرابست

بنیاد کهن سال وطن بر سر آبست

امروز مرا دیده ازین غصه پر آبست

کاین خاطر آسوده چرا زار و حزین شد

چه بد رفتاری ای چرخ

چه کج رفتاری ای چرخ

سر کین داری ای چرخ

نه دین داری نه آیین داری ای چرخ

یک روز وطن رشگ گلستان جنان بود

اقبال من از طالع مشروطه جوان بود

آن روز مرا حال دل خسته چنان بود

امروز مرا حال دل خسته چنین شد

چه بد رفتاری ای چرخ

چه کج رفتاری ای چرخ

سر کین داری ای چرخ

نه دین داری نه آیین داری ای چرخ

خصمان ز دو جانب سوی ما رخش دوانند

بر مرگ وطن، ناخلفان فاتحه خوانند

اعدای جفاکار چرا سخت کمانند

گردون ز چه بر قصد دل ما به کمین شد

چه بد رفتاری ای چرخ

چه کج رفتاری ای چرخ

سر کین داری ای چرخ

نه دین داری نه آیین داری ای چرخ

بیچاره وطن خسته و آواره و فرد است

رخسارهٔ ما از غم این واقعه زرد است

ای حزب دموکرات کنون وقت نبرد است

کز سستی ما، مام وطن گوشه نشین شد

چه بد رفتاری ای چرخ

چه کج رفتاری ای چرخ

سر کین داری ای چرخ

نه دین داری نه آیین داری ای چرخ

پس از فتح تهر ان به دست ملیون در اول مشروطیت

ای شهسواران وطن یزدان به ما یار آمده

با رایت فتح و ظفر جیش سپهدار آمده

جیش صمصام رسید ایل ضرغام رسید

لله الحمدکه کام دل ناکام رسید

ای دل افکار وطن مادر زار وطن

خوش خبر باش که غم جمله به اتمام رسید

یکسره آزاد شدی ای وطن

خرم و دلشاد شدی ای وطن

از

ستم آزاد شدی ای وطن

زان ماه تابان وطن روشن شده جان وطن

زان مهر رخشان وطن روز عدو تار آمده

شیر گیلان یله شد جیش ما یک دله شد

گرگ خونخوار وطن باز اسیر تله شد

ای دل افکار وطن مادر زار وطن

شاد شو شاد که بین تو و غم فاصله شد

مجلس مشروطه به پا شد دگر

سلطنت آباد فنا شد دگر

کار به کام دل ما شد دگر

سرود ملی در ماهور (1269 خ)

ایران هنگام کار است

برخیز و ببین - ایران

بختت در انتظار است

از پا منشین - ایران

از جور فراوان هر گوشه شوری بپاست

خون ها شده پامال و آزادیش خونبهاست

خدا ز درد و غم رهاند ما را

خدا به کام دل رساند ما را

*

دور جهان نگر که چه غوغا خواهد کرد

که چه غوغا خواهد کرد

حب وطن نگر که چه با ما خواهد کرد

که چه با ما خواهد کرد

آه چه محنت ها که کشیدی ایران

آه به کام دل نرسیدی، جز غم ندیدی ایران

*

خدا ز درد و غم رهاند ما را

خدا به کام دل رساند ما را

تاکی به دل جوانی نکنم به عادت پیران

جامی بده به یاد وطنم - سلامت ایران

ایران، تا ز دل برکشم نعرهٔ آزادی

خیزکه روز فتح و ظفر شد - ایران

خیزکه روزگار دگر شد وقت هنر شد - ایران

خدا ز درد و غم رهاند ما را

خدا به کام دل رساند ما را

*

ما را در غمگساری یاری نباشد، یاران

غیر از افغان و زاری کاری نباشد، یاران

جز همت و غیرت، درمان دردی کجا؟

جز فخر و شهامت، دشمن نوردی کجا

جهان به کام ما برآید، آمین

شب فراق ما سرآید، آمین

عز و شرف به همت والا باید خواست

به تقلا باید خواست

فتح و ظفر به دست توانا باید خواست

به مدارا باید خواست

کیست که

مژده ای برساند ما را

کیست که جرعه ای بچشاند ما را

وز غم رهاند ما را

جهان به کام ما برآید، آمین

شب فراق ما سرآید، آمین

*

گر در ره غمش کشته شوم به تهمت یاری

بهتر که از اجانب شنوم ملامت و خواری

خواری، خارا و خوشترم از گل بهاری

خیزکه روز فتح و ظفر شد - ایران

خیز که روزگار دگر شد وقت هنر شد - ایران

جهان به کام ما برآید، آمین

شب فراق ما سرآید، آمین

در حجاز (غزل ضربی)

ای دلبر من، تاج سر من

یک دم ز وفا، بنشین بر من

نازت بکشم ای مایهٔ ناز

بارت ببرم ای دلبر من

وای از تو که سوخت پروانه صفت

شمع رخ تو بال و پر من

رحمی که بسوخت عشق تو مرا

چندان که نماند خاکستر من

ای مرغ سحر این نامه ببر

نزد صنم گل پیکر من

لیلای منی مجنون توام

من بندهٔ تو تو سرور من

دل شد ز غمت چون قطرهٔ خون

وز دیده چکید در ساغر من

ویرانه شود آن خانه که نیست

روشن ز رخت ای اختر من

لطفت شکرست قهرت شررست

هم نوش منی هم نشترمن

هرجا گذری با صوت خوشت

خاک ره توست چشم تر من

گوید که «بهار» نالد چو هزار

ناکرده نظر بر منظر من

مرع سحر (در دستگاه ماهور)

بند اول

مرغ سحر ناله سرکن

داغ مرا تازه تر کن

زآه شرربار این قفس را

برشکن و زبر و زبر کن

بلبل پربسته زکنج قفس درآ

نغمۀ آزادی نوع بشر سرا

وزنفسی عرصه این خاک توده را

پرشرر کن

ظلم ظالم، جور صیاد

آشیانم داده بر باد

ای خدا! ای فلک! ای طبیعت!

شام تاریک ما را سحرکن

*

نوبهار است، گل به بار است

ابر چشمم ژاله بار است

این قفس چون دلم ننگ وتار است

شعله فکن درقفس ای آه آتشین

دست طبیعت گل عمر مرا مچین

جانب عاشق نگه، ای تازه گل! از این

بیشتر کن

مرغ بیدل، شرح هجران مختصر مختصر مختصر کن!

بند

دوم

عمرحقیقت به سرشد

عهد و وفا بی سپر شد

نالهٔ عاشق، ناز معشوق

هردو دروغ و بی اثر شد

راستی و مهر و محبت فسانه شد

قول و شرافت همگی از میانه شد

از پی دزدی وطن و دین بهانه شد

دیده تر شد

ظلم مالک، جور ارباب

زارع از غم گشته بیتاب

ساغر اغنیا پر می ناب

جام ما پر ز خون جگر شد

*

ای دل تنگ ناله سرکن

از قوی دستان حذر کن

از مساوات صرف نظرکن

ساقی کلچهره بده آب آتشین

پردهٔ دلکش بزن ای یار دلنشین

ناله برآر از قفس ای بلبل حزین

کز غم تو، سینهٔ من، پر شرر شد

کز غم تو سینهٔ من پرشرر پرشرر پرشرر شد

عروس گل (در افشاری و رهاب - هنگام رفع حجاب)

بند اول

عروس گل از باد صبا

شده در چمن چهره گشا

الا ای صنم بهر خدا

ز پرده تو رخ بدرکن

دیده کسی هرگز

بود پیچهٔ زدن خوی گل

پیچه زدن خوی گل

پرده برافکن تا

شود پرده نشین روی گل

پرده نشین روی گل

بسوز دل اهل صفا - به عشق وبه مهر و به وفا، ای صنم

ز پیچه زدن حذر کن

آه نهان چرا چهرهٔ دلجوی تو

وای گشاده به، روی تو هم موی تو

بند دوم

ندیده بودی چهر پری

نهفته کند جلوه گری

تو چون از پری زبباتری

هرآینه جلوه سرکن

دیده کسی هرگز بود حور و پری در حجاب

حور و پری در حجاب

دیده کسی هرگز بود شمس و قمر با نقاب

شمس و قمر با نقاب

بسوز دل اهل صفا -به عشق وبه مهروبه وفا، ای صنم

ز پیچه زدن حذرکن

آه نهان چرا چهرهٔ دلجوی تو

وای گشاده به روی توهم موی تو

غزل (در بیات ترک، اشاره به حملۀ قشون روس تزاری به پایتخت)

رقیب می رسد ازگرد راه چاره کنید

به روی قبضهٔ شمشیر استخاره کنید

درین رمق رقم قتل خویش را یاران

ز دست خصم بگیرید و پاره پاره کنید

شکنج زلف بتان گر بلای عقل شماست

سبک ز حلقه دیوانگان کناره کنید

درین قمارکه یاران

زدند بر سر جان

سفاهت است که با عقل استشاره کنید

نهید جبههٔ طاعت برآستان رقیب

و یا که خانهٔ معشوق را اداره کنید

بر غم سردی حاسد ز شعر گرم بهار

تنور خویش و دل خصم پر شراره کنید

تصنیف (اشاره به حملۀ قشون روس تزاری به پایتخت)

گر رقیب آید بر دلبر من

جوشد از غیرت دل اندر بر من

مکر و شیادی بود لشکر او

عشق و آزادی بود لشکر من

من بی پروا را چه هراس از دشمن

خدا خدا دهد بر دشمن ظفری ما را

یا که من از خون او رنگ کنم بستر او

یاکه او از خون من رنگ کند پیکر من

دست از این دستهٔ شمشیرکه در دست من است

نکشم تا نکشد دست، رقیب از سر من

ای رقیبان وطن به کجا، به کجا خانهٔ ماست!

اندکی دورترک که نه این، که نه این جای شماست!

برچین برچین دامن که دامن ندهیم

برو ای ابله که ما تن ندهیم

ز آتشش پروا ندارد دل من

حالت پروانه دارد دل من

بسته صیادش پر و بال امید

چون پرد پروا ندارد دل من

من بی پروا را چه هراس از دشمن

خدا خدا دهد بر دشمن ظفری ما را

گرکشد خنجر بت کافر به قصد من و دل

ذره ای پروا ازین دعوا ندارد دل من

با رقیبان وطن از من دلخون گویید

دلبرم را به شما وانگذارد، دل من

ای رقیبان وطن به کجا، به کجا خانهٔ ماست!

اندکی دورترک که نه این، که نه این جای شماست!

برچین برچین دامن که دامن ندهیم

برو ای ابله که ما تن ندهیم

در ابوعطا

نسیم سحر بر چمن گذر کن

زمن بلبل خسته را خبرکن

بگو آشیان را ز دیده ترکن

ز بیداد گل آه و ناله سرکن

شبی سحرکن - شبی سحرکن

سکوت شب و نوای بلبل

شکرخنده زد به چهرهٔ گل

کنار بستان -به یاد مستان -بنوش می

یار من گلزار من

تویی تو

دلدار من تویی تو

همه جا همراه من تویی

دلخواه من تویی تو

روزی آهم گیرد دامنت -سوزد با منت

گر شود دلم کوه درد و غم

چاره اش به یک جام می کنم

همچو فرهادش از ریشه برکنم

من همان مرغ بی بال وپر

شاخ بی برگ و بر

دل آزرده ام

من همان مرغ بی بال و پر

شاخ بی برگ و بر

دل آزرده ام

در مرگ پروانه (خواننده)

پروانه ای موجود ظریف

پروانه ای مخلوق شریف

ای صاحب پرهای لطیف

چون شد که از دشمن تو پروا نکنی

جز جانب آتش تو پروا نکنی

رسم فداکاری خوش آموخته ای

خود را برای دیگران سوخته ای

جز عاشقی چیزی نیاموخته ای

باید دلا تقلید پروانه کنی

جان را فدای روی جانانه کنی

مُردی توای پروانه و مُرد هنر

موسیقی و حسن و کمالات دگر

ای شمع خائن، شو ز غم زیر و زبر

پروانه را کشتی و حاشا نکنی

ای شمع بی پروای دنی

پروانه را کشتی علنی

یارب که امشب را تو فردا نکنی

یارب که امشب را، که امشب را تو فرد ا نکنی

ای روح پروانه تو در بهشت برین

یادی از ما نکنی

* * *

آن خوشنوا مرغ سحری

رنجیده از خوی بشری

شد، تا به فردوس برین ناله کند

گلبانک آزادی در آن صفحه، در آن صفحه زند

چشم قضا زد ره به شیرین سخنش

قفل خموشی زد اجل بر دهنش

کنج قفس را کرد بیت الحزنش

غافل که این بلبل قفس می شکند

پروانه ای مرغ سحرم

ز مردنت خون شد جگرم

دیگر به موسیقی تو غوغا نکنی

شوری و شهنازی، و شهنازی تو برپا نکنی

ای روح پروانه

چرا عزیز من

یادی تو از ما نکنی

باد خزان (در افشاری)

باد خزان وزان شد

چهرهٔ گل خزان شد

طلایه لشکر خزان از دو طرف عیان شد

چو ابر بهمن ز چشم من چشمهٔ خون روان شد

ناله، بس مرغ سحر در غم آشیان زد

آشیان سوخته بین مشعله در جهان زد

عزیز من - مشعله در

جهان زد

خدا خدا داد ز دست استاد

که بسته رخ شاهد مه لقا را

فغان و فریاد ز جور گردون

که داده فتوای فنای ما را

کشور خراب، فغان و زاری

پیچه و نقاب سیاه و تاری

وه چه کنم از غم بیقراری

تا به کی کشیم ذلت و بیماری

بیا مه من رویم از ورطهٔ جانسپاری

غزل ضربی (در دستگاه همایون)

باش تا پنجهٔ ناهید زند زخمه به چنگ

آورد اختر ما دامن مقصود به چنگ

خوش دلی ها رسد از شاخ هوس گوناگون

آرزوها دمد از باغ امل رنگارنگ

نور پاک احدی رفع کند ظلمت شرک

خلق پاک بشری محوکند نقشهٔ جنگ

هرکه را تیر و کمانی بود از غمزه به کف

نزند بر دل صاحب نظران تیر خدنگ

قهر نادان نکند آبروی علم به گور

دست ظالم نزند شیشهٔ انصاف به سنگ

بعد ازین دلبر بی مهر به رغم دل ما

ازتعمد نکند سوی رقیبان آهنگ

نکند بار دگر یار، جفا از سر قهر

نکشد بار دگر ناله بهار از دل تنگ

باد صبا (در دستگاه شوشتری)

1

باد صبا بر گل گذر کن

برگل گذر کن

وز حال گل ما را خبر کن

ای نازنین

ای مه جبین

با مدعی کمتر نشین

بیچاره عاشق ناله تا کی

یا دل مده یا ترک سر کن - ترک سر کن

شد خون فشان چشم تر من

پر خون دل شد، ساغر من

ای یار عزیز مطبوع و تمیز

در فصل بهار با ما مستیز

آخر گذشت آب از سر من - ببین چشم تر من

2

گل چاک غم برپیرهن زد -برپیرهن زد

از غیرت آتش در چمن زد

ازغیرت آتش در چمن زد

بلبل چو من

شد در چمن

دستان سرا بهر وطن

دیدی که ظالم تیشه اش را آخر به پای خویشتن زد

ایرانیان از بهر خدا

یک دل شوید از صدق و صفا

تا چند نفاق تا کی دغلی

تا چند غرض تاکی دو دلی

آخر بس است این بد عملی

بس است این منفعلی

در دستگاه ماهور

1

ز فروردین شد شکفته چمن

گل نوشد زیب دشت و دمن

کجایی ای نازنین گل من

بهار آمد با گل و سنبل

ز بیداد گل نعره زد بلبل

دل بلبل نازک است ای گل

دل او را از جفا مشکن

بهار از گل سایبان دارد

دربغا کز پی خزان دارد

خوش آن کس کاو یاری جوان دارد

بتی تازه با شراب کهن

دلم گشت از چرخ بوقلمون

چو جام می لب به لب پرخون

غم عشقت شد برغمم افزون

شد از ستمت

ز دست غمت

غرق خون دل من

مجنون دل من

محزون دل من

پر ز خون دل من

2

نگارا رحمی نما به چشم ترم

که من از زلفت بتا شکسته ترم

اگر بردم جان از غم دوران

ز درد فراق تو جان نبرم

عزیز دلم بت چگلم آبروی چمن

بهار مرا خزان منما نازنین گل من

ای ایرانی (در دستگاه دشتی)

آخر ای ایرانی!

تا به کی نادانی

تا چند سرگردانی

بر اروپا بنگر

شور و غوغا بنگر

کز مژگان خون رانی

باری باری بر خود کن نظری

داد ازین دربدری آه ازین بی خبری

عزت تو جلالت و شجاعتت کو؟

جلال تاریخی و آن برش شمشیر تو کو؟

کورش و دارای مهین خسرو و شاپورکزین

غرش و آوای سواران جهانگیر تو کو؟

*

نه به دل گفتهٔ زردشت تورا هیچ خبر

نه ز محمد خبر و نی ز علی درتو اثر

اهرمن اندر دل تو جسته مقر

پند بزرگان صدمهٔ دوران رفته ز یادت به نظر

رستم دستان سام نریمان و آن جگر شیر تو کو؟

زن با هنر (سه گاه)

1

به دل جز غم آن قمر ندارم

خوشم ز آنکه غم دگر ندارم

کند داغ دلم همیشه تازه

از این مطلب تازه تر ندارم (تکرار)

قسم خورده که رخساره نپوشد

به جز با من دلداده نجوشد

هوایی به جز این به سر ندارم

هوایی به جز این به سر ندارم

جمال بشر تویی

ز گل تازه تر تویی

به پاکی سمر تویی

که رشگ قمر تویی

عزیزم

در عالم

جای

زن

باید باشد بر روی دیده

زن در زندان

یارب که دیده

چه شد عزیزان که حال نسوان - بود بدینسان زار

سیاهکاری و جهل و خواری -بود مدامش کار

وای بهارا بهارا مزن دم خدا را ز راز نهان

وای که ما را، که ما را، مقدر شد این از جهان

2

زنی کاو به جهان هنر ندارد

ز حسن بشری خبر ندارد

بناز ای زن با هنر که عالم

گلی از تو شکفته تر ندارد

زنانی که به جهل در حجابند

ز آداب و هنر بهره نیابند

چنین زن به جهان ثمر ندارد

فرو خوان کتاب را

برافکن حجاب را

ازبن بیش تر به گل

مپوش آفتاب را

ای دلبر، جان پرور

طی شد عمرم در آرزویت

روزم باشد چو تار مویت

که چون تو دلبر چراکنی سر به ذلت و خواری

خدا نماید ز دیدۀ بد تو را نگهداری

آه نگارا نگارا مده دل خدا را به حرف کسی

وای که گل را زیانی نباشد ز خار و خسی

غزل ضربی (در ماهور)

ز من نگارم خبر ندارد

به حال زارم نظر ندارد

خبر ندارم من از دل خود

دل من از من خبر ندارد

کجا رود دل که دلبرش نیست

کجا پرد مرغ که پر ندارد

امان از این عشق فغان از این عشق

که غیر خون جگر ندارد

همه سیاهی همه تباهی

مگر شب ما سحر ندارد

بهار مضطر منال دیگر

که آه و زاری اثر ندارد

جز انتظار و جز استقامت

وطن علاج دگر ندارد

ز هر دو سر، بر سرش بکوبند

کسی که تیغ دو سر ندارد

بیات اصفهان

این تصنیف را بهار در منفای خود در سال 1312 ساخته و به به اهالی اصفهان اهدا کرده است.

به اصفهان رو که تا بنگری بهشت ثانی

به زنده رودش سلامی ز چشم ما رسانی

ببر از وفا کنار جلفا به گل چهرگان سلام ما را

شهر با شکوه

قصر چلستون

کن گذر به چار

 

باغش

گر شد از کفت

یار بی وفا

کن کنار پل سراغش

بنشین درکریاس یاد شاه عباس بستان از دلبر می

بستان از دست وی می پی در پی تاکی تا بتوانی

جز شادی در دهر کدامست

غیر از می هرچیز حرام است

ساعتی در جهان خرم بودن بی غم بودن بی غم بودن

با بتی دلستان محرم بودن با هم بودن همدم بودن

ای بت اصفهان زآن شراب جلفا ساغری در ده ما را

ما غریبیم ای مه - بر غریبان رحمی کن خدا را

پایان//قائمیه

بخش قبلی

دسته بندي: شعر,ملک الشعرا بهار,

ارسال نظر

نام
ایمیل (منتشر نمی‌شود) (لازم)
وبسایت
:) :( ;) :D ;)) :X :? :P :* =(( :O @};- :B /:) :S
نظر خصوصی
مشخصات شما ذخیره شود ؟ [حذف مشخصات] [شکلک ها]
کد امنیتیرفرش کد امنیتی

مطالب تصادفي

مطالب پربازديد